Pawngsen tlaivar satliah lo!

Thuhma: Tuna ziaka kan neih kan Mizo thawnthute hi ṭawngkaa inhlan chhawn, tun hnua ziaka dah leh a ni hlawm a. Ṭhenkhat chu thil thleng tak tak ni thei hauh lo tur thawnthu a nih laiin, ṭhenkhat chu hringnuna thleng ve thei ngei, awihawm tak a ni hlawm.

Dungtlang lal fanu Lianchhiari leh Chawngfianga thawnthu kha kan hre hle ang. ‘Pawngsen tlaivar’ tih ṭawngkam pawh a mikhual lo hle. Zeldin thu bawl mai mai mah ni se, ka’n tui hnih ve chiam teh ang.

Mite sawi dan: Padma Shree awardee Pu James Dokhuma khan a lehkhabu buatsaih ‘Ṭawng un hrilhfiahna’ buah hetiang hian a lo dah a.

Pawngsen(a) tlaivar: engkhaw lawi lova tlaivar; pawngpaw tlaivar

Entirna: “Nizan chu ṭhenawmte hlima zarah kan lo pawngsen tlaivar ve ngawt a.”

Sawi dan tam berah chuan - Lal fanu Lianchhiari leh Chawngfianga hi an inngaizawng hle mai a. Lianchhiari pa pawhin a fanu chuan Chawngfianga chu nei se a ti a. Nei tura Chawngfianga palai tirhte chuan Chawngfianga chu an itsik ru hle niin. Chawngfianga chu tihderin lalin thah tum angin Chawngfianga hnenah thu an thlen ta hlauh a. Chu avang chuan Chawngfianga-te chu an pêm phah ta a. Chutia an inneih tak si loah chuan Chawngfianga chuan nupui dang a nei ta-in Lianchhiari pawhin Pawngsena a nei ta a. Lianchhiarin Pawngsena a neih dawn hian Chawngfianga hming sawi pawha huat lohah tiin an lo Sakhi thingchunglawn diam a.

Ṭum khat chu Lianchhiari-te khuaah Chawngfianga a zin a. Lianchhiari te inah chuan Lianchhiari nen khawn ṭhianga zu khawnin an inkawm zankhua mai a. Zute chuan an inpen per sek sek zankhua mai a. Mahse Pawngsena chuan an inneih tirha an thu tiam tawh avang khan haw ngam si hek lo, Chawngfianga hnenah chuan, “Chawngfiang, ka nupui hi chu mi mutpuisak em lo ang che aw,” a ti ngawt e, an ti. Chumi zan chuan Pawngsena chuan muthilh zai reng a rel thei bik lo va. Nupui tena mahni tlangval hlui chhaih zankhua ta mai si chu mut hmunah a lo tlaivar ve ngawt a, an ti. Chumi aṭang chuan eng khawlawi lova tlaivar hi Pawngsena tlaivar dan an ti a, nikhua a lo rei chinah Pawngsen tlaivar an ti ta e, an ti.

Pawl 12 zirlaibu Mizo, MBSE-in kum 2010-a a tihchhuaha phek 179-naah ‘pawngsen tlaivar’ hi heti hian a lo hrilhfiah a, “Ṭulna leh chhan ṭha awm si loa pawng tlaivar ve ringawt,” tiin. Mi hrang hrang ziak lak chakawm mah se, heti chinah hian duhtawk ila; i han zeldin teh ang hmiang!

Pawngsena a tlaivar satliah lo: Kan ṭawng upaah hian Pawngsena chu tihtheih awm lova tlaivar leh awmze mumal pawh awm lova lo tlaivar ve satliahah a chhuah ta tlat mai hi a dik chiah meuh hian ka hre thei lo a ni.

Mahni thutiama rinawm, mipa tak maia a lo intiam tawhna tipuitling ngam Pawngsena hi a fakawm asin. Mahni nupuite bialpa hlui thika buaina chawk chhuak ta mipa leh mi pa hi engzat tak awm ang maw? Hmeichhiate’n sawi duh se, an ṭhahnem khawp ang.

Kan tunlai nun hi chhut ila: ‘Ka nei ang che’ ti ve sia hmeichhia ‘sex’ hman­pui, an rai ta tih hriaa ngaihsak zui duh ta miah lo kan tamzia te, ‘nang chauh’ ti chunga kawp ṭun mai kan tam si-zia te, ‘Ka hmangaih che’ tia mi pahnih pathum ngaihzawng nei kan kat nukna hun aṭanga thlir let hian Pawngsena anga thutiama ding ngam mipa hi kan va tlem tawh si em!

Amah Lianchhiari hrim hrim pawh hi a va han mawl lo chiang em! A hmangaih Chawngfianga chu khawi hmunah emaw engtikah emaw a la tawn leh a beisei tlat a. Khawhar leh lunglenga lung tolawt chuana ni leh thla, kum hial a chhiar liam hnuah pasal neih loh thu awm hek suh, amah beiseia lo chul ve hliam hliamtu, a nunhlui zawng zawng pawmsak thei Pawngsena a nei ta nge nge a. A pasal chu a lo intiamtir dim diam a ni.

Chawngfianga ber mai hi: nupui nei reng chungin hmangaih hmasa thlahlelin khualah a zin a. Mi nupui ni tawh reng chu han chibai liam ve mai awm, zanah lenchilhin zu te hial a’n khawnpui tak deuh deuh a. Chawngfianga ang maia rinawmna ṭhutbet a, mahni nupuite mangnghilha nunhlui ram fang ta leh a thar siam ching kan la tamziate hial min ngaihtuahtir nia.

Len ar an khuang thliai thliai a, an kawngkhar ngei maia a nupui hmangaih Lianchhiari’n a ngaih em em Chawng­fianga’n, “Lianchhiari te in a ni em?” tia a hriat sa zawhna a zawh laia Mizo hawihhawmna ṭawngkam mawi ber mai hmang a, “Aw ni e, rawn leng ṭhu ta che,” lo tih a harsat dan tur ka suangtuah phei chuan, kei zawng ka dawn thui ngam lo.

Chu zanah chuan in neitu Pawngsena chuan ṭhutna tur dik a hre dawn em ni? Mut a nuam bik ang maw? Awm mai mai chu a hahthlak ang a, awm loh mai lah chu a hahdam lo zual tawh ang!

Lungruala nupa lo ni tawh Pawngsena te nupa lungrual lohna Chawngfianga’n tlangnel tak maia Lianchhiari sam a’n zut hliau hliau mai hmuh chu thil nuam ni ta lo chuan, zan danga chenna nuam ber an nupa khumah ngei chuan phurna leh thlakhlelh nei hauh loin a lawn ang a. Tap lama mei engin a siam a nupui leh a hmangaihte thlahlim che leh zauh zauh ṭhin chu chhinsan a duh ve ngawih ngawih ngei ang.

Thinrim insum aw ṭiau mai a, “Chawng­fiang, ka nupui kha chu mutpui suh aw,” tia a ngen hial lai khan Lianchhiari te pahnih inkarah eng thil dang nge maw awm ang, an va inhnaih dawn rua em!

Lu hai chiala zu an in hnua rilru fim pu lo tur Lianchhiari-te pahnih thawm karah chuan Pawngsena tan muthilh a rem lo a, hritlan leh awm hnawk vang ni hauh lovin a aw a thian ngunin ka ring mang e.

Ni, mahni nupui ngei maiin a hma­ngaih, kum tam a zan muhilin ṭawngvaia a hming a lam, ni tin maia a sulhnu a la chhuisak kianga hun a hman mek laia muhil thei lo Pawngsena hming zah zo lova ‘tlaivar satliah, tih tur mumal leh awmze nei lova tlaivar’ sawi nana ‘Pawngsen tlaivar’ kan hmang ta tlat mai hi, a he deuh buiin ka hre tlat. “Tih theih awm si lo; mahse, rilru hahna leh manganna nei ru reng si, muhil duha muhil thei chuang si lo,” tih lam hawi sawi nante hmang ta ila, a inhmeh ta zawk lo’ng maw?

A tak takah chuan he ‘Pawngsen tlaivar’ hi thlakin tidanglam ang u, ka ti hauh lo. Kan ṭawng inang tak tak, kawh tum dang nei site hi a hman lam fimkhur nachang hre tharin i ngaihven thar zel ang u, tia kan insawmna a ni zawk.

Mizo ṭawngah hian a neitu kan inlungrual lo hle a; inlungrualna kawng dapin kawng khata inzui dan zawn a hun tawh mang e. Tin, kan College hrang hranga Mizo Department-a thawktute hian an naute hi ṭawng dik, ziah dan dik, prefix leh suffix tal chu lo thiamtir se. Kan tun dinhmunah chuan Mizoram University-a MA (Mizo) zirlai meuh paw’n prefix leh suffix zu ziak dik thiam mang hauh lo a! Kan BA (Mizo) zirlai zingah thiam an tlem hle bawk. Hei hi primary level aṭanga kan bul ṭan ṭhat tawk loh ni mah se, a subject zirbingtute tal hi chuan thiam se, hma kan va sawn dawn em!

Kohhran Upa piangthar lo leh Pastor biak nuam lo demtu pawh a piangthar leh rinna chak, tha thawh hnem leh ṭhahnemngai ni loin kil khata lo thlir vetu mai an ni tho a; ṭhahnemngaih thuah a thiam lo zawk leh parawn tling lo ber hian kan zir mite leh zirtirtute ka ngen lawm lawm e.