Written by
- Zoliansanga Tlau

THLIRTU – ZPM vs TITHEITU – ZPM

Ṭum khat field sirah ṭhuin inkhel (football) kan en a, kan zinga pakhat inkhel ngai lo leh a taksa en reng reng pawha tlan chak thei lo tur tih hriat reng mi pakhat hian, "A va nêp ve, tlan chak deuh se la chu a pet goal mai tur. Kei ni ila ka pet goal chiang ngawt ang," a ti a; kan awih lo lutuk chu kan nui ham ham nghe nghe a ni. Thlirtu nih hi chu a awlin a harsa hran lo a ni ang, ti theitu nihna dinhmuna han din chiah hian thlirtu kan nih laia ‘Chutiang chuan ka ti ang’ kan tihte kha a lo awlái lo hle tih kan hre chauh ṭhin. Hei hian thlirtu leh ti theitu nihna dinhmun danglamzia a tarlang ang.

Congress, MNF sawrkar kan lo hrawn tawh a, Pu Ṭhenphunga sawrkar kan hrawn tawh bawk. Pu Ṭhenphunga sawrkar kan hrawn rei lo kha chu a pawi ngawt mai. Term tam tak han sawrkar se, an thil tih tum tha tak takte kha han tihlawtling vek hman bawk se la chu, Mizoram hmel a danglam dawrh ang maw le. Congress leh MNF-te'n duh aia rei sawrkarna fawng vuan tura mipuite'n kan siam kha a pawi ngawt mai. Thil ropui leh ṭha tak tak an tih kan hre lo emaw, kan hai der emaw tihna ni chuang lo mah se, an sawrkar rei ang hûin Mizoram hmasawnna tur kawnga hnathawh tur awm leh tih tur awm chungchangah hna an thawk nêp em mai!

ZPM sawrkar hmaa MNF sawrkar khan minister leh MLA lehkha thiam tak tak an nei a, kan beisei a lo san tehlul nen, politics hlui bawk min hlui leh a. An pu ber lahin a ze ngai bawk chhuahin, ṭawngkam thiam takin dâwt a la sawi zuah zuah reng lehnghal a; bei an tidawng ngawih ngawih a ni ber. Khatiang khan kal reng phei ila chu ṭhalaite zingah helna a chhuah vat ka ring hial a; mahse, kan biak Pathian nung, kan ṭihna avanga thleng lo chauh a ni hial mai thei. A chhan chu induhsakna uchhuak tak te, mahni party mi leh sa chauh vulh leh ngaihsak te, eirukna leh hlemhlêtna hluar viau te, a tlingte aia a tling lo zawk duhsakna te, ram hmangaihna hmaikawr vuaha lehchanna te, mipui ngaih pawimawh tawk lohna te, sum ringawt buaipuina te, mahni ṭânghma haina leh hmasialnate kha a ṭha lovin a rapthlak em atin a ni.

Kum 2023 tawp lam aṭangin ZPM a sawrkar chho ve ta a. Zoram mipuiin beiseina sang tak nen kan thlir a, inthlan hmaa an auhla te, an thil tumte pawh kan la hriat reng ka ring. He sawrkar 'kalphung thar' hian an sawrkar hnuah thil ṭha tlem a zawng chu a ti ve tawh a. Amaherawhchu, an thusawi an ûm pha lo ṭan lek lekin ka hria. Inremchem sawi reng siin thil ṭul lutuk ni loah sum chhuahna tur an ruahman leh lawi a. Chief Minister Pu Lalduhoma hi chu eirukna leh hlemhletna chungchangah chuan Zoram mipuiin kan ring tawk viau rih a, a finna pawh ram tan a ṭha ang tih kan ring niin a lang. Mahse, an party mi leh sa leh minister leh MLA ṭhenkhatte hi a enkawla a vil ṭhat loh chuan an hma hun atan a pawi thei ang. Politics hri chhiain a chiah tawh hnu deuh vek kan nih avangin ram hmangaihna hmaikawr vuaha lemchang, therhlo leh hamṭhatna ûm leh thluaka sum lut an awm nual ang tih a rin theih. An (ZPM) sawrkar chhunga an performance azirin kum nga hnuah party dangin an hneh thei tih an hriat a ṭha bawk. Mipui hi kan â tawh lo va, ram hmangaihna thinlung kan put chhoh tak avangin ram hmangaih tak tak lo sawrkar hnenah kan vote hlu tak kan pe mai mai phal tawh dawn loh tih a chiang chho ṭan bawk.

ZPM kha opposition nia thlirtu an nih lai khan, khatih laia sawrkar kalphung dik lo leh an tih dik lohte sawiin an au chhuak fo va. An sawrkar huna an tih tur leh tih loh turte pawh an sawi tam viau bawk. Mahse, an han sawrkar chho ta chêng a, beisei ang chu an tlin bik lo a tih theih. Kum khat an sawrkar tling ṭêp tawh a, hmalak theih leh tih tur chu a awm nualin a hriat si. Eng pawh ni se, kan beisei a sang lutukte pawh a ni mai thei, kum 5 i nghak phawt mai ang aw.

CM kal chhuak ta Pu Zoramthanga kha sum enkawl thiam lohah riak an chhuah a, sum an pûk nasatzia pawh Assembly House-ah hahîpin an sawi fo. Mahse, ZPM sawkarr pawh hian sum pûk lo chuan a awm thei bik lo a nih hi. Kan ṭawng fimkhur a ngai khawp mai. Thlirtu nih laia mi dang dik lohna sawi zawt zawt thei, a tih theih dan pawh hriaa sawi ṭhin, mahse, ti theitu nih hnuah pawh ti thei chuang bik si lo, a hmaa mite ang bawka kal leh tho si hi thil inkawkalh tlat a ni. A zahthlak a, zah nachang hriat pawh a ṭha hial zawk mai thei. Mipuite hi kan â lo kan tih tawh angin, kan state pachhiatzia kan hre tlang vek. Thawh chhuah kan neih loh thu pawh kan hria. Central sawrkar sum ringa nung ve mai kan nih thu pawh tuma'n kan hai lo. Hetiang hi kan harsatna a nih avangin sawrkar thar pawh hian thil tih tur a lo ruahman lawk tam tam hi state rethei kan nih avangin vawi leh khatah tih thut a har ang tih kan rin thiampui vek. Mahse, thlirtu leh ti theitu danglamna an hre lo nge, sawrkar dangte kan hrawn tawh ang bawkin 'kan ti ang' an ti liam zung zung deuh lo maw kan ti a ni.

Sawrkar ṭha leh ṭha lo tehna mâwlmang takin han sawi ta ila: sawrkar ṭha hnuaiah chuan ni tin mamawh a hnianghnar tur a ni a, a tlawm tur a ni bawk. Inkalpawhna kawng a ṭha tur a ni a, zirna (education) pawh a ṭha tur a ni; chhawr tlak mi thiam leh mi puitling an tam tur a ni bawk ang. Sawrkar ṭha chuan a ram mipuite harsatna a hriatpui tur a ni a, a sutkian dan tur pawh a ngaihtuah tur a ni bawk. Chutiangin, mipuite hamṭhatna tur leh mi retheite khai chhuah dan tur a veiin a ngaihtuah tur a ni. Sawrkar ṭha hnuaiah chuan mipuiin chhiah rit tak tak an chawi ngai lo niin history-ah a hmuh thei ṭhin. Dikna a lal tur a ni a, mipuite pawh an zalen tur a ni. Hlemhletna leh eirukna a bo vek thei lo a nih pawhin a tlem tur a ni bawk.

Thlirtu nihna dinhmun dah hniam ni awm takin kan han sawi tak nâ a, Lalhmingchhuanga Zongte khan a lehkhabu 'Savun Kawrfual' (p. 265–266)-ah Zoram thlirtu chi hrang hrang a sawi a:

"Zoram thlirtu hi mi chi hrang hrang a awm theih a. Ṭhenkhat chu eng nge kan hun tawng tih pawh ngaihtuah reng reng lo, kan chhiat kan ṭhat pawh hre hrang tak tak lo, changpât cheh chhum anga tâl mâwt mâwt a awm theih. Ṭhenkhat chu kan ṭhat lohna lai leh insiam ṭhat kan mamawhna hmu thei miah lo, engkim mai a êng zawnga hmu reng thei, hlim em em reng mai a awm theih ang. A êng zawnga thil thlir ṭhin ṭhenkhat chuan kan ṭhat lohna lai tam tak en khumin, kan ṭhatna lai awm chhun an en lui tlat a. A nawlpui kan ṭhat loh viau pawhin, a ṭha awm chhunah an lungawi a. A nawlpui kan hnufual viau pawhin, a changkang leh thleng thui awm chhunte thlen chinah kan ram an teh ṭhin a, lungawithlak hlein an hmu ṭhin. Ṭhenkhat chu hmu ve reng chung pawha vei hlawl lo, pawisak pawh nei lêm loa awm theih bawk ang. He'ng zawng zawng hi a chi khatnaah khung khawm ta ila. Eng emaw zawng tak chuan hetiang mite hi an awhawm phian. An hahdam zaw ber âwm e. Nimahsela, bung khatnaa kan sawi tawh ang khan, hetiang mite hi Pathian huat zawng an ni.

A chi hnihna chu ram vei mite an ni a. An nun a hrehawmin a hahthlak a. An tih theih a tlem pawhin ram vei an sim thei chuang lo. Hetah pawh hian chi hrang hrang an awm thei leh ang. Ṭhenkhat chu a thinrim zawnga ngaihtuahna hmang an awm ṭhin a. Ram a chhiat zel a, mi tute’n emaw ram tana thil pawi an khawih zel chuan, hetianga a thinrim zawnga kal chite hian an thinrim hrîkthlâk nan thil pawi lian tak an khawih hun a thleng thei. Chutiang chu khawvel hmun dangah pawh a thleng ṭhin a ni.

Ṭhenkhat ve thung chu kan chhiatna tam tak an hmuh avanga rilru na tak, amaherawhchu, kan ṭhatna lai te, ṭhat theihna nasa tak kan la neihte an hmuh tel ve tho avanga beiseina sang tak nei, kan ram siamṭhat theih a nih ring a, siamṭhat tuma theihna muala bei ṭang ṭang, mittui nena Pathian ṭanpuina dila ṭawngṭai ṭhinte an ni a. Hetiang mite zarah hian kan ram hi a la kal hram hram zawk ni pawhin a rinawm," a ti.

‘Zoram ka ram’ ti meuha Zoram hmangaihtu Kaphleia pawh khan September 24, 1938-a a essay ziah zawh ‘Thlirtu’-ah chuan, "Khawvel hi eng lai pawhin siam ṭhat a ngai reng a, ṭha lutuk tih reng a nei lo vang. Mi fingte thu leh mi ṭha leh taima thil tih hian a vawng ṭha hram hram a ni a. Kan dam rei leh rei lote hi kum te, thlate hian a hril lo ve, kan thu leh kan thil tihin a hril ber zawk a ni. Mi kum tam tak nung mah se, ṭhenawm khawveng tan, a ram tan leh khawvel tan thil ṭha a tih si loh va, thufing a sawi si loh chuan tu nge a dam hria ang? A thih veleh mite’n an theihnghilh nghal ang. Mi fingte leh mahni ram tana thil ṭha titute erawh chu khawvelah hian nung rei lo mah se, an thih hnuh pawhin an nung reng ang–chu chu a ni dam rei chu... Khawvela thil tih tur pawimawh tak tak a tam tehlul nen, pakhat mah ti lova ka liam tur hian min tilungngai ber a ni. Tu pawh keimah anga mahni leh mi dang tana thil ṭha tih tum lo va, ral thlir mai mai ni chu a ram tan fapa lak tlak lo, hrin man awm lo a ni ang," a ti bawk.

Eng pawh ni se, thlirtu–ZPM ni tawh lovin, ti theitu–ZPM a nih tak avangin ti tura an lo sawi tawh leh an lo ruahman zang zawngte chu tihlawhtling vek se kan va ti em.

- Zoliansanga Tlau