Written by
- Zaii Khiangte

Hnahsin Kût ti leh ṭhin ila

Ka ṭhiannu nena kan lo titi mawlh mawlh lai chuan kan kohhran upa pakhat chu kan bulah a lo kal a, "Hnahsin Kût kha kan kal ve a, Champhai kha nuam ka ti lutuk a, pêm mai ka châk rum rum alawm," nui sang chungin a rawn ti a. Hmun dangah inbengbel tawh mah ila Champhai khua nih manah ka lo lawm viau mai. Hnahsin Kût hmanpuitu Tourism Minister Pi Lalrinpuii’n Champhai khua nuam a ti hle a, "Bâwk te khawh mai a chakawm," tia a sawi zauh kha min tihre chhuak rum rum hial a. Chutiang thawm han hriat chuan, "Hnahsin Kutin a tum ber chu a hlawhtling chiang teh e," tiin lawm avangin ka nui var var hial a ni.

Ni e, kha Kut khan a tum ber chu khawvel hmaa Champhai leh a chhehvel mawina pho lan leh khuarel hausakna hmanga khualzinte hîp a ni tlat alawm.

Fakna leh selna tam tak karah Mizorama kût hlawhtling ber pawl tia sawi ngam Hnahsin Kut hman a ni a, a buatsaihtute beisei aia nasain a hlawhtling a ni tih pawh a lang reng mai. District hrang hrang aṭanga Kut hmang tura mipui kal khawm hi Mizoramah kan la hmu tam lo viau mai a, Hnahsin Kutah erawh chuan Mizoram chhunga district hrang hrang aṭangin an fuan khawm kim teh e. State dang leh ram dang aṭanga Kut hmang tura lo kal pawh an awm hial nia.

A hunpui lai tak, main event, October 3-5 chhung nuam ti taka ka hman zawh hnuin October ni 7 zingah Champhai aṭangin Aizawl kan pan a. Puilo khaw pênga dawr têah tui lei tura kan ding zawk chu kan duh khawp lei tur a neih loh avang leh an thil zawrh a beitham deuha ka hriat avangin ka’n dilchhût deuh a, “Inrinni zan khan Hnahsin Kut hmang zo, lo haw an tam lutuk a, kan inhralh zo duak a, bungraw thar kan la la hman lo a nih hi,” tiin min chhang nia!

Kut chhung hian Champhai khaw chhunga khualbuk hrang hrang a khat hneh hle a, thlen man ringawta an pawisa lak luh belh khawm hi nuai 50 a chuang hial a ni. Champhaia thlen in chang lo ṭhenkhat chu Khawzawl hotel-ahte an thlen thu ka han hre leh zel a. Hnahsin Kut zet zawng kan hlut tlang a ni e ka ti vang vang mai. Champhai khaw chhehvela pipute sûlhnu leh hmun hlui hrang hrang pawhin tlawhtu a ngah phah viau bawk.

Kût kha a hun chhung rei viau angin a lang nâ a, event lian tham awm ni chu ni 5 chauh a ni. Stall 80 chuang siam niin Saras Fair a awm nghal avang leh Kut tawp lamah Handloom Fair a awm bawk avangin stall-te hi a lûn hle a, stall hrang hrang inhralhna belh khawm pawh cheng nuai 160 vel a tling pha hial a ni. Heng stall-a an thil zawrh tam ber chu Mizo kutchhuak, Mizoram chhunga siam a ni.

October ni 3, kut hawn ni kha ruahsurin a tihbuai avangin ruahman sa angin program a kal lo nang a, mipui an ṭhahnem hle tho nia. Program neih lai taka ruah a sur avangin mipui an tawm bo duak ni hmiang, ruah a hân chiah chu khawi aṭanga lo kal khawm nge an nih tih tur khawpa tam mipui an pungkhawm ta tho a. Ruahsur avangin a hawnna concert neih tur pawh ṭhulh a ni a, zan lamah erawh chuan stall hawn a nih avangin mipuiin an hlut hle tho mai.

A ni hnihnaah khua a ṭhat deuh avangin a hma nia ṭhulh tak concert kha neih a ni ta a, tlai dar 4:30-ah ṭan a ni. Ruahman lawk dan chuan concert hian zan dar 7:30 thleng a awh ang a, dar 8:00 aṭangin Mizoram kawng ngil thui berah fashion show neih a ni ang. Concert chhimtu mipui an ṭhahnem hle a, mual zawl khat tlatin an awm a; chutihlaiin, kawngpui, fashion show neihna hmun turah lah chuan mipui an pung khawm tam hle bawk. Concert chhimtu mipuite’n an chîm leh chuan inchìl palh (stampede) hial a hlauhawm thu kan dawng ta a, concert chu kan remhriat ang angin kan pawtsei ta ngawt mai a. Concert leh fashion show chu a rualin hmun hran ve veah neih a ni ta a, chhimtu an tam ve vezia kha mita hmutute hrilhfak a tling.

Main event ni 3 ni-ah cosplay leh costume day hman a ni a, tlai lamah concert a awm bawk a, mipuiin an hlut viau vek mai a, kal pawh an ṭhahnem hle a ni. Zan lamah Leikapui Zan hman a ni a, nu leh pa leh rual u zawkte hmel hmuh tur a tam ngei mai. Khati khawpa mipui tam zingah khan buaina siam zawnga khawsa hmuh tur pakhat mah an awm lo khan mak tih a hlawh letling viau a ni.

He Kût danglamna em em pakhat chu, kût danga kan hmuh ngai loh puan in kaiha riah theih ‘tent camping’ awm kha a ni awm e. Ruahsur avangin duh ang thlapin awm thei lo mah se Champhai favâng boruak nuam tak, mawi bawk si kara puan ina riah nuam an tihzia an hrilhfak hlawm a ni. Tin, thirsakawr intlansiak, Tour De Champhai huaihawt a ni bawk khan kût a tihlu viau mai. Kut huaihawttu zinga a meizanghlaptu ber Champhai Nature Conservancy (CNC) thil tum zinga mi, khuarel mawina hmanga khualzinte hîp ‘eco tourism’ tihhlawhtlin nan leh Champhai hian khawvel huap pawha zahpuiawm loh cycling route a neih ṭhatzia tarlan nana buatsaih a ni a, beisei angin tel ṭhahnem thei lo mah se, Mizoram hmun hrang hrang aṭanga cyclist fuan khawmte’n Hnahsin Kut tum ber pakhat an tihlawhtling viau mai.

MPGA nena ṭangkawpin paragliding joyride buatsaih a ni te, naupang lam intihhlimna tur kids carnival awm telte leh mipui mimir huap program buatsaih a nih avang khan kût hlu tak a ni a tih theih a. Nunau leh pitar putar chena chhim hlawh a ni kha a chhinchhiah tlak hle. Mizo Cultural Day hman a ni khan he Kut hi a tihlu zual a, kan hnam ziarâng leh tihphung hmanga zinmite hip hi tourism tlo tak a nih avangin uar zel chi a ni.

A tawp kharna hi Kanghlai tlang/Phai tlang / Mualnuam tia sawi bawk hmunah neih a ni a, mipuiin an hlut hle. A hmunhma a nawm em avangin kal pawh an ṭhahnem a, a hma ni aṭangin chhun lamah lekhachaih chaih rûnpui buatsaih niin nuam, ti takin mi tam takin lehkhachaih an chaih a. Zan lamah Arkaiden Zan concert neiin Kût khar a ni. He huna zai ṭhenkhat, India ram festival lianahte pawh lo inlan fo tawhte’n hetiang tluka mipui tam leh nuamah hian an la perform ngai loh thu an sawi te, Champhai tluka hmun rem an hmuh bik chuan loh thu an sawite khan Mizoramin zinmite hip tura theihna kan neih sanzia a tichiang awm e.

Khatiang khawpa mipui tam zingah khan a tir aṭanga a tawp thlengin buaina siam leh mi dangte harsatna siam zawnga khawsa hmuh tur an awm lo a, police duty-te’n prison van an chhawp pawh a ruakin a ding tluan ṭhak mai kha Kut hlawhtlinnaah a chhiar loh theih loh. MZU Vice Chancellor, he kut hmanga kal ve pawh kha eng ber khan nge amahah thu sawi ring ber tia an zawh chuan, ‘The discipline’ tiin a chhang a ni. Kut hmangtu mipuite thuawih lutuk leh felfai lutuk kha hahîpa sawi tham a ni miau a ni. Tin, bawlhhlawh paih chungchangah pawh mipuite kan ziaawm hle a, chutihrualin, organiser lamin a hmunhma thenfai lamah ṭan an la nasa bawk a, bawlhhlawh thehthang mai mai hmuh tur awm loin a felfai ṭha hle.

Hnahsin Kut hian Hnahsin par thehlar hi a tum ber a ni lem lo a, Champhai mawina leh khuarel hlutna vawn nun te, hemi hmanga zinmite fuan khawmna hmuna siam te, Champhai favang boruak nawmna mi dangte temtir ve te, Champhaiah hian thil ṭha, ram danga mawi kan hmuh ang zawng zawng leh a bak pawh a awm a ni tih mipui hnena hriattir te, Champhai khuain hmangaih a ngeihzia lantirte a tum ber a. Chumi atan chuan Kut hun atana an thlan favang laia par ṭhin hnahsin hi hmanruaah hman a ni.

Champhai Nature Conservancy hi tualṭo thing leh pangparte hlutzia leh pawimawhzia hre chiang em emtu pawl an ni a. Mizo tualṭo thing - Tlaizawng leh Chhawkhlei tihpun tuma Project_Tlaizawng, Project_Chhawkhlei ti hiala project kalpui mektu an nih avangin Hnahsin par hi han kutpui tur atan meuh chuan a tling tawk ang em tihte pawh an ngaihtuah ve a. India ramah ‘invasive species’ nia ngaih a nih bawk avangin an theih ang angin article leh internet aṭang te, rual u zawkte tawnhriat aṭangin Hnahsin par hi Mizoramah engtik kum aṭanga lo awm ṭan nge, environment-ah chhiatna/harsatna thlen a neiin an hria em, tihte leh a dangte an zir a. Henga an kawm tam zawkte hi kum 60 chung lam niin, anni ho hian an naupan lai pawha Hnahsin par hi khawchhak lamah chuan a tam thu te, an lung a tihlenzia leh Mizoram tualṭo pangpar riaka an lo ngaih thu te, harsatna a thlen âwm an hriatthiam loh thu an sawi hlawm.

Hnahsin pangpar hi Mizoram tan bik a ‘invasive’ em tih hi zirchianna hmuh tur a vang viau a, keini ang duang hriatthiam phak a nih loh avangin kan mithiamte zir chian atan khêk ila, anmahni cho chhuah nan pawh a ṭha viau mai.

Hnahsin par hi eng hun aṭanga Mizorama lo awm nge tih hriat ni lo mah se, chhuan eng emaw chen a lo awm tawh a ni tih a chiang hle. Kum 1922-a piang Mizo hla kungpuite zinga mi PS Chawngthu pawh khan kum 1956-a a hla phuah, ‘Par mawi tin bâwm’ tih hlaah khan,

Damna tlang khan thuam mawi kan lenna,

No nghial HNAHSIN vul mawi,

A khua mawia turnihawi par leh,

Zo bawm nauban par nen.

tiin Hnahsin par hi a lo chawi daih tawh mai.

Mizorama a awmna hi rei tawh viauin lang mah se, eng hun emaw lai khan Hnahsin hi a rêm duak a, tun hnuah mimal leh office ṭhenkhatin ching pung ṭha lehin, Hnahsin Kut hman a nih dawn khan CNC-te hian leilet sira hnim pik hmunte sâm faiin phaitual hnim hmunte an rît a, uluk takin Hnahsin hi an ching thar leh chauh a ni. Kan tualṭo a ni emaw, ni lo emaw, tualṭo ang riaka kan lo pawm tawh, kum eng emaw zat Zo hnuk tinotu, kan lunglenna, kan vanglai nun leh kan inhmangaihna thawnthu sawitu par a nih tlat avangin inthlahrung lo takin Champhai chuan kut hmingah an chawi ta a ni.

Kum 1990 hma lama piang, Champhaia zirlaite tan phei chuan thawhrimna chhinchhiahna par a ni ve tlat bawk a. “Hnahsin a par tawh chuan kum tawp exam a hnai tawh tih hriat tur a ni a, theihpalingkawha lehkha zir a hun tihna a ni,” tih thu kha zirtirtute ká aṭanga kum tin kan hriat ṭhin a ni a; thawhrimna dar vawtu pangpar nia kan ngaih ve tlat a ni.

Hnahsin Kût huaihawttute hi mi tam an ni lo a, sum leh pai neih sa an nei hek lo. Mipui thawh khawm aṭanga bul ṭanin, mahni khua hmangaihna avangin risk an la tak meuh a, ât an so a ni ber mai. Mimal, sumdawng leh sorkar department ṭhenkhat aṭangin sponsor hmu bawk mah se, mipui thawh khawm aṭanga bul ṭan a nih avangin mipuite kût a ni a, mipuite’n an intitatu hle bawk a; hei hi kut hlawhtlin chhan pakhata ngaih theih a ni. Mi tlemtein ṭhahnemngai tak leh mahni hlâwkna ûm hauh loa ram hmangaiha chet an lak chuan thil ropui tak an ti thei a, ‘change’ an siam thei a ni tih he kût hian a lantir chiang hle. Margaret Mead-in, ‘Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world; indeed, it's the only thing that ever has,’ tia a lo sawite kha a dikzia an tarlang chiang viau mai.

Engpawhnise, Hnahsin Kût huaihawttute hian ‘Huau huau tourism’ (entertainment tourism) hi an tum ber a ni lo a, khuarel mawina leh kan hnam ziarâng leh ro hlute hmanga khualzin hîp - eco tourism hi an tum zawk a ni a, chumi tihhlawhtlin nan Hnahsin par leh entertainment hi hmanruaah an hmang mai a ni. Kawngpui ṭha nei ila, kan khawhawi zau se, kan LSC pêlin ram hmangaih ṭheuh ila, Mizoram hian tourist hub ni turin theihna kan nei sang hle a ni tih hriain, kum dangah pawh India ram mai ni lo, ram dang aṭanga khualzin tam zawkte hîp luh tumin ngaihtuahna an la seng sauh sauh a ni.


- Zaii Khiangte