Written by
- K. Lalrodinga

Ṭhalaite chhanchhuah nan industry

RMSA hnuaia hnathawk ṭhenkhat an hna aṭanga banten Mizoram sorkarin a chhawr zui ngiatin tiam chin awm lo chawnghei (hunger strike) an neih mek thu chanchin tharah a lo lang a. Mizoram sorkar hotute nen inbiain sorkar hotute chuan sum lama harsatna lian tak Mizoramin a tawh mek avangin tun maiah chuan hma lak ngaihna a awm loh thu an sawi tih an tarlang bawk. An hna chan tate an lainatawm a, chutih rual chuan Mizoram sorkar, sum lama a pachhiatzia leh leiba kan ngahzia ngaihtuah erawh chuan sorkar tan pawh chhawr zui a harsa hle ang tih a hriat bawk.

Kuma tina ṭhalai lehkha thiam sang tel chhuak thar mekte tan sorkar hian hna a pe vek thei dawn lo tih hre reng mah ila sorkar hna aia ṭha leh hlawk a awm miau loh avangin ṭhalaiten kan beisei lo thei si lo a. A dik tak phei chuan ṭhalai lehkhathiam chhuak tharte zinga 10% pawh hian sorkarah hna an hmuhin a rinawm lo. A dang 90% chuan khawiah nge hna an zawn tak ang le? Foreign leh Mizoram pawna hna zawng thei chu tlem azawng an ni ang a, mah se a nawlpui chuan Mizoram an pel theiin a rinawm lo.

Tun ang renga kan kal chuan ṭhalai beidawng an tam tial tial ang a, kan ram ralmuang tak hi a ralmuang lo tial tial ang tih a rin theih hial mai. Mipui nawlpui leh sorkar hotute pawh hian kan rilru sukthlek kan siam danglam chu a hun tawh hle niin a lang. Sorkara hna sang ber aṭanga a hniam ber thlenga thawktute hlei hlei hi an pawimawh. Sorkar engine an ni a, an tel lo chuan sorkar hian engmah a ti thei lo. Mizoram dinhmun chu hetiang hi a la nih avangin ṭhalaite tana hna thawh tur siam theitu, kan ram economy chawikanna tur atana pawimawh em em industry pawimawhna leh kan mamawhna tlem azawng in thlirho dawn teh ang.

Industry hi chi hrang hlawm lian tak tak pathumah ṭhen a ni a, chungte chu - 1) Primary industry - thil siamna hmanrua tharchhuah leh laih chhuahna lam 2) Secondary industries (manufacturing industries) thil siam chhuahna lam 3) Tertiary industries (services industry) midangte rawngbawlsakna lam.

Heng industry pathumah hian Mizoramah chuan primary industry leh secondary industry (manufacturing industry) hi a la lar lo hle a. A pathumna - tertiary industry (services industry) hi kan hmelhriat lar ber leh hna siamtu tam ber a la ni. Ram dang leh state danga miten 'employment generate' nana an hman ṭangkai em em service industry hnuaia mi music leh film industry-ahte erawh kan la hniam em em mai a. Mi tam tak eizawnna siam theitu tur music leh film industry-te chu eizawnna tlak loah kan siam mek a nih hi.

Kan zaithiamte leh film chang thiamte zai leh film siam kan ena kan ngaihthlak duh chinte tal hi chu sakhawmi, biakina inkhawm ṭhin ralte hian a thlawna neihsak zel tum loin leisak ṭhin ila chu kan ziaawm ngei ang. Kan ram leilung hausakna kan la haichhuah tam loh avang leh kan ram hi tlangram a nih avangin Primary industry-ah chuan kan la sang lo hle a ni. Manufacturing industry lamah pawh kan la hniamin thil siam chhuah tih tham kan la nei lo. Mizoram state pawna thawn chhuah tur phei chu sawi tur a bar kan la nei lo a nih hi.

Ṭhalai hna nei lo tam takte tana hna siamtu tur manufacturing industries lamah hian sorkar hian thapui thawh a ṭan a lak a ṭul tawh tak meuh meuh a ni. Kan ramin kan thar chhuah ve theih chinah pawh manufacturing industry lamah kan la hniam em avangin a sawngbawlna (process-na) kan la nei ṭha lo a, kan thar chhuaha kan siam chhuah ve theih reng pawh state dang aṭanga kan lakluh a la ngai lo thei lo a nih hi. Mipuite pawh hian sorkar zara tlemte thawka tam tak neih tum loin tih tak zeta hna thawkin kan ram economy hi chawikan i tum ang u.

Kan ram a zimin kan rethei si, mipui kan tlem si, enge kan siam chhuah ve ang tiin i ngaihtuah maw? I ṭhenawm dawr hnai berah khan han lut la, an thil zawrh zingah khan Mizorama kan siam chhuah engzat nge awm? Nepnawi dawrah te pawh khan han hawikual ta che, Mizopa kutchhuak hmuh tur a awm loh kha. Khang thil hrang hrang Mizoram pawn aṭanga kan lakluh nana kan sum leh pai luanral hnemzia i ngaihtuah ngai em le? Central aṭanga sum rawn kalte chu bel pawpa tui chhun ang hiau hiau a ni asin! Hmun danga thawn chhuah tur kan siam chhuak thei rih lo a nih pawhin Mizorama kan hman tur tal tlem azawng pawh siam chhuak ila kan sum tam tak luangral tur kan hum ang a, hna thawh tur neilo tam takten hna an neih phah bawk ang. Zoram economy hi a kang sawt sawt ang tih a chiang reng mai. Mizoramah chuan Public Sector industry a hlawhtlin loh em avangin sorkar pawhin private sector industry-te ṭanpui leh monitoring lamah theih tawpin ṭan la zawk se kan ziaawm pui zawk ngei ang.

Mizoram tan industry department a pawimawh hle. Industry department kan neih hi a pawimawhna leh a ṭangkaina tur angin kan la hmang lo niin lang. Tun hma deuhte phei kha chuan mi ṭhenkhat duham deuhten department a thawkte nen intiam rualin dik lo takin sum siam nan an hmang ṭhin niawmin an sawi ṭhin. Mi ṭhenkhatte chauh hausak thur thurna ringawt hian ram nuam leh ropui min thlen dawn lo. Mipui chanai leh ram hmasawnna tur mahni tana hmanga in haivur ṭhin kan tam viau a, kan sim loh phei chuan nakin lawkah thisen chhuahna leh buaina ramah Zoram hi a la chang thei a ni.

Mizoram sorkar sum leh pai dinhmun chhiatzia leh kan economy hniamzia hre chiangtu kan ni vek awm e. Sorkar fawng vuantu (Ministry) lam pawhin industry department hi kan ram economy chawikanna tura department pawimawh tak a ni tih hre nawn lehin ṭan han la tak tak se a va ṭha dawn em! Department-a a hotute pawhin an pawimawhzia hriain mi taima, puih tlak leh thilti tak takte puiin kan ram leh hnam dinchhuah nan an pawimawhzia hi hre nawn fo ṭhin rawh se.

Ṭhalai hna nei lo an tam chuan misual an pung ngei ngei dawn tih hi Zawlnei ni lo tan pawh a hrilh lawk theih. Kan ram hruaitute leh sorkar department-a hnathawkte u, in pawimawhzia hriain mahni hmasialna dah ṭhain midang tan leh kan ram tan malsawmna thlentu ni turin ṭan han la sauh sauh teh u.