Written by
- Laldinpuii Sailo
M.Sc (N) Tlangnuam, Aizawl

Damlo enkawlna senso

Vanglaini 7th May, 2015 editorial sawizauna leh International Nurses Day, 2015 thupui sawi hawn nan, damlo inenkawlna senso hautak chungchang ka han thai lang ve ang e. Hemi chungchang hi Mizoram chauh ni lo, khawvel pumin a buaipui leh ram tam tak lu tihaitu pakhat a ni.

Inenkawlna senso hautak chhan

Natna inkaichhawn theih loh (Non-communicable disease), zunthlum, thisen sang, cancer, lung natna bakah, rilru harsatna, inenkawlna khawl leh hmanraw changkang leh damdawi man sang chho zelin a hrin chhuah a ni. Mihring kan lo pung zel a, kan dam rei tial tial bawk. Kan kum a lo tam chuan, natna kan lo nei a, natna chi khat mai ni lovin chi hnih chi thum kan lo nei ta bawk a. Kan thawhchhuah a pun rualin, kan inenkawlna senso man a pung bawk a. Natna inven theih laka inven nachang kan hriat loh hian, a tawpah natna khirhkhan tak kan hmachhawn a ngai a, ram changkang lovah chuan natna inkaichhawn theih tam tak a la awm bawk nen. Heng zawng zawng hian, inenkawlna senso a titam in, inenkawlna senso hi a la tisang zel zawk dawn a ni.

Hriselna kan chanvo

Mihring tungchhoa kal zawng zawng hian hriselna hi kan chanvo a ni. Sawrkar hian a khua leh tuite hnen­ah, hriselna kawnga kan mamawh min phuhruk hi a mawhphurhna a ni. Amah­erawhchu, hei hian kan dam­loha inenkawlna senso zawng zawng min tumsak ang tihna erawh a ni lo.

Thailand sawrkar chuan, a mipuite damlo a thlawnin a enkawl a, cancer damlote inhem leh chemotherapy a thlawnin a pe a, inzai tenau nen lam a thlawnin a pe a ni. Mahse, kal ṭha tawh lo lutuk kal thlak erawh a tumsak lo thung. Vanglaini Editorial kan hmuh ang in, sawrkarin damlo enkawlna senso a tumzat hi bi­thliah chin nei se, hei hian sawr­kar sum hek a veng dawn a ni.

Hriselna leh hmasawnna

Ram changkangah chuan mihring an hrisel a, an dam rei a, an thawhchhuah a tam. Ram chanchang tehna chu hriselna hi a ni. Nausen thi zat te, nu nau chunga thi zat te a san viau chuan, ram changkang lo a entir. Mipui vantlang kan hrisel chuan kan thawhchhuah a pung bawk. Kan hrisel loh erawh chuan kan thawkchhuak lo mai ni lovin inenkawl nan mipui leh sawrkar sum a hek a ni.

Heti chung hian ram chang­kang lovah chuan hrisel­na chungchang leh hriselna lama thawktu lak hi kan hlamchhiah. Hriselna hi retheihna umbona hmanrua a nih laiin, ram a retheih chuan hriselna lam thawktu mamawhna a sang hle chungin thawktu a chhawr tam thei lo. Inenkawlna senso hautak zel phuhruk turin sawrkarin dehchhuah leh thawhchhuah a neih a ngai.

Nurse indaihlohain a nghawng

Nurse indaihlohna han tih hian, nurse te an ṭangkaina hmun, damdawi-in leh thing­tlangah te an awm lohna hi a kawk a ni. Sawrkarin mipui mamawh phuhru tawk tur nurse a chhawr thei lo va, hei hian nurse indaihlohna a thlen a, mipuite hriselna kawngah nghawng a nei lo thei lo. Kumtinin sawrkarin nurse leh hriselna kawnga thiamna nei turin zirlai ṭhahnem tak zirna turin sum tam tak a seng. An zirchhuah hnu a, an thiamna te, a ram mipuite tana an hman let loh hian, sawrkar sum sen kha a luang ral a ni.

Sawrkarin hriselna lama thawktu a chhawr theih loh chuan a tuartu chu mipuite kan ni. Sawrkarin min pek tui, eng leh sawrkar bungrua reng reng kan renchem hi a pawimawh tak zet bawk a ni. Heng kan renchem loh hian kawng lehlamah nghawng ṭha lo a nei ṭhin. Sawrkar thil leh bungrua reng reng sawrkar hna thawk leh thawk lote pawhin mipui ta a ni tih hria a, kan ta anga kan enkawl leh kan renchem hi kan mawhphurhna lian tak a ni.

Zirchiannaah chuan, Nurse indaihna hmunah mitthi an tlem (Aiken et al, 2014). Nurse indaihlohna hmunah damlo intipalh leh damdawi pek dik tawk loh a thleng tam (Duffield et al. 2011).

Mipuiten nurse te lakah beiseina sang tak kan nghat. Nurse ten ṭha taka hna an thawhn nan an thawh ang phu tawk hlawh an neih a ngai. Hmun ṭhenkhatah chuan hmunhma changtlung lo tak, bungrua awm mumal lo taka an thawh a ngai fo. Hriselna leh damlo enkawlna kawnga an mamawh hmanrua leh bungruate an neih a pawimawh. Nurse an indaih tawk loh chuan, darkar tam tak an thawh a ngai a, taksain tlin loh chin a nei a, intihpalh leh lungawilohna a thlen a ni. Chuvangin mi tam tak ten hlawh ṭha zawk leh thawhna hmun ṭha zawk beiseiin ram dangah hna thawh tur zawngin min kalsan ṭhin. Nurse an indaih chuan damlo enkawlna leh ram hriselna kawngah hman kan sawn ang.

Nurse te hi damlo aiawha ding tura train kan ni a, damlo leh doctor inkara thawk palai kan ni. Sawrkarin programme a ruahman leh mipuite tana chhawrnahawm tam tak, mipuite hrilh hretu leh chhawp hnaihsaktu kan ni. Vantlangin mipui leh damlo bula hun tam tak seng kan nih angin mipui, vantlang leh damlote mamawh hretu kan ni. Hei hi hria a, sawrkar pawhin kan thiamna leh kan theihnate anga min chhawr chhuah tum turin ka ngen a ni.

Ram changkangah chuan nurse-te kawng tam taka chhawr in, heng an hmalakna hian damdawi-in awm a titlem a. Home visit neiin damdawi-in pan ngai loin natna tenau in lamah an enkawlsak a ni. Heng natna tenau an lo enkawl hian, doctor ten damlo khirhkhan enkawl nan hun an lo neih tam phah a ni.

Kan nunphung tidanglama kan pumpelh theih natna heng - zunthlum, thisen sang, awmna leh rilru harsatnate a pumpelh dan zirtirturin Nurse tam zawk chhawr ni se, inenkawl nana sum tak tak kan sen hi a lo tlem dawn a ni.

Keini hriselna lama thawk­tute pawh health team member dangte nena inpawh tlang leh inlungrual taka kan thawhho hian, damlote tan malsawmna kan ni ang. Bungrua leh hman­ruate daihzai taka hman hi senso tlemna kawng khat a ni.

Sawrkar hmalakna duh­awm tak, damdawi man tlawm zawka lei theihna tur, 'generic' damdawi zawrhna hawn thar a ni ta hi Sum inremchem nan hmanraw ṭha tak a ni.