Written by
- Lalramnunmawia

Mizote kan kiam chak hle mai

Mizote hian thil chhui chiang mang si lova rin dan leh ngaihdan huai tak tak a sawi mai mai mi kan ni a, pulpit sermon thlengin rin dan mak pui pui kan vawrh chhuak fo. Speaker lar ṭhin tak pakhatin TV-ah, “Bible-ah hian ‘hlau suh’ tih hi vawi 366 a awm a, ni tin hman tur a ni a, leap year nen a daih chiah,” a ti a, mahse, Bible-ah hian ‘Hlau suh’ tih hi vawi 108 chiah a awm si. Vawi khat leh pawh kohhran upa pakhat chuan, “Mipa nâkruh hi 11 a awm a, hmeichhe nak ruh hi 12 a ni. Adama nakruh pakhat Pathianin a laksak a, Evi siam nan a hman vang kha a ni,” a ti a; mahse, mihring pian pangngaiah chuan mipa leh hmeichhe nakruh hi pair 12 a ni vek si.

Tunlai hian ‘Mizo mipate kan tlem tawh’ kan ti a, data mumal kan nei leh si lo. Aizawl East Supervisory Main Centre hnuaia sub-centre leh clinic 19 report hi ka lo zir chiang ve a. Hetiang hi Aizawla veng 19–Bethlehem Vengthlang, Bethlehem Veng, Venghlui, College Veng, Armed Veng, Armed Veng South, Chite, Chhinga Veng, Tuithiang, Electric Veng, Aizawl Venglai, Ramthar Veng, Ramthar North, Saron Veng, Dawrpui, Zarkawt, Chanmari, Chanmari West, Edenthar Vengte belhkhawm aṭanga vital statistics, April-September 2024 (thla 6 chhung) hi han thlir ho teh ang. Mipui awm zat hi 85,208 a ni.

Nau piangah hian hmeichhia aiin mipa an tam zawk a, mitthiah erawh chuan a let deuh thawin mipa an tam zawk. Mitthite zingah hian cancer, stroke, zunthlum leh BP sang (non-communicable disease) vanga thi 157 an awm. Cancer vanga thi an tam filawr hle a, stroke-in a dawt a, stroke-ah hian mipa an tam bik hle. Zu leh a kaihhnawih thin ṭha lo (liver disease) hi 24 an awm bawk. Nau pianga mipa tam zawk si, vote nei zingah mipa aia hmeichhia mi 20,000 chuang fea an tam hi mitthi mipa leh hmeichhia inthlauh danah hian a hriat chhoh viau mai.

Mitthi kum en hian ṭhalai aiin kum 50 chung lam thi an tam zawk a, naupang thi an tlem hle a, naupang lam enkawlna a ṭha tawh viau tih a tilang.

Thihna chhan a inthlak

Kum 1980-2000 inkar kha chuan Mizorama thihna tam ber kha chu malaria, thinlian/mîtliam, sentût, naupang áwmnâ, pneumonia, TB, kawṭhalo leh santen tih a ni tlangpui. Hlamzuih leh raicheh kan tlem tak dante hi i ngaihtuah ve ngai em? Kan khawsak dan (standard of living) changkang chhoh vang bakah Health Dept-a thawk (a bikin health worker)-te’n nasa taka veng tin leh khaw tina hma an lak chhohna zarah kum 2000 hnu lam hi chuan kan thihna chhan (death pattern) chu cancer, stroke, zunthlum leh BP sang a ni tlangpui. Zunthlum leh BP sang test-na leh a damdawi ṭha tak tak hi Health sub-centre-ah a thlawnin lak theih a ni a, mipuite hian i chhawr ṭangkai ang u.

Mizoram birth rate hi

Kum 1997 chho kha chuan Mizoram birth rate (mi 1,000 zela kum khata nau piang tura beisei zat) chu 22 a ni a, a dik tlangpui khawp mai. Mahse, tunah (2024) hian Aizawl veng 19 a chunga ka han tarlan birth rate chu 14 chauh a ni tawh. Mizoram pum birth rate 16 a nih lain, Aizawl khawpui chhung bikah chuan birth rate hi 13 a ni a, a hniam khawp mai. Mizoram birth rate 16 a la nihna chhan hi chu Mizorama hnam dang awm, Mosolman, Chakma leh Bru-te’n fa an neih tam vang a ni mai thei. Mizo hlang awmnaah hi chuan birth rate hi a sang lo hle.

Mithiamte chuan ram bial khata mihring punna rate hi 1.8 tal a nih loh chuan mihringin tlem lam an pan niin an sawi a, Mizoram punna rate hi 1.3 chauh a ni. Kan pung lova kan kiam hret hret niin a lang ta tlat mai.

2002 leh 2003 kum khan khaw pakhat in 80 vel awmnaa nau piang leh mitthi ka chhinchhiah a, 2002 khan mitthi 11 an awm a, naupiang 6 an awm, kum 2003 khan mitthi 6 awmin nau piang 8 an awm thung. An khua/veng chuan ngai awh leh tur chuan kum tam fe a ngai zel.

Nupa fa nei thei

A chunga Aizawl veng 19 kan han tarlanah khian nupa, la insiam lo, fa nei thei (eligible couple) nupa 6,681 an awm a, chung dinhmun chu:

Fa nei lo zingah hian inneihna la rei lo hi tuak 100 pawh lo awm se, nupa 400 chuang hian fa an nei lo a ni ngei ang. Hei pawh hi manganna tham a ni tlat; kan mithiamte’n a chhan zawn a hun tawh tak zet a ni. Fa nei lo zingah nu kum 25-34 hi mi 262 zet an awm bawk.

Inenfiah ngaite

1. Mipate hian kan hriselna kan ngai pawimawh tawk lo va, “BP sang leh zunthlum chu test loh hian kan vei lo a ni mai, test a, BP sang leh zunthlum lo neih chuan dam chhunga damdawi ei a ngai, chuvangin test duh loh tur,” ti tlat mipa kum 30 chung lam an tam hle. Zunthlum lo vei reng, zunthlumin kal (kidney) a lo ei chhiat tawh an tam a, BP sang vanga stroke an tam hle bawk. Inzirtirna ṭha kan mamawh khawp mai.

Fa enkawl hi a hautak hle a, fa 3 aia tam neih hi sawrkar emaw, kohhranin emaw tal special scheme neih a ngai. Fa nei tam tura inzirtir ngawt lo hian chhawmdawlna lam scheme kan mamawh a ni.

Nupa, fa nei thei lote hi sawrkar aṭanga IVF treatment ngaihtuahpui theih dan hi awm thei se a duhawm hle. IVF hi a to si a, 50% tal hi sawrkar hian tumsak dan awm thei se a lawmawm hle ang.

Fa neihna hun ṭha (best fertilization age) hi kum 25-32 inkar a ni. Kan nulate pasal neih hun hi a tlai hlawm khawp bawk a, kum 35 hnu lama pasal neite hi an tam hle a, fa nei thei lo an tam a, fa an neih theih pawhin fa an nei tam hman tawh lo tlangpui. Lehkha zir laklawh leh eizawnna kawng dap laklawh an nih loh chuan nulate pasal neih kum hi a hniam lam inzirtir a ngai khawp mai.

Tunah hian Mizoramah vote nei mi 8,56,297 kan awm a, mipa 4,14,777 niin, hmeichhia 4,41,520 an ni a, hmeichhia 26,743 -in an tam zawk. Hmeichhia aia mipa piang an tam zawk laiin, vote neiah hmeichhia singhnih chuangin an tam si. Mipa kan lo thi tam ta viau, inenfiah kan ngai e. 

- Lalramnunmawia