Written by
- L. H. Shanliana IPS

ARUNACHAL-AH CHUAN...

District 20 awmin, forest area 61.55%, lui lian panga lai awmna, mihring nuai 14 vel awmin 66 % lo neia eizawng, literacy 69.96% niin state pumah XII thleng CBSE syllabus hmanna a ni a, hnam hrang 136 awmin ṭawng lar deuh 42 lai hman a nih avangin khawtual tawngah Hindi hman a ni a, Mizoram lêt 3.76-a lian a ni.

Dt. 12.9.14-ah hnat har zawm turin Arunachal Pra­desh kan thleng a, DG, CS, HM, CM leh Governor-te hmuin khumbeu ka pe vek hlawm a. Thla ruk chhungin khaw 42 kan tlawh tawh a, police leh khaw hotute kan kawm zel a, a bengvarthlakin thilpek an uar khawp mai.Tun hmaa kan Mizo officer lo awm hmasa Maj. Lalhmingliana Tochhong IAS, Maj. Hranga, LB Thanga IAS, KT Khuma MA, S.Halliday, Maj. Dawnga, Saptawna etc te awm tawhna khuate tlawhin anmah­ni hria kan zawng a, kum 94/95 an ni hlawm.

Maj Hranga hian Tezu, Yingkiong, Tuting-ah market leh hellipad a siam a, tun thlengin siam ṭha zelin an hmang. Aalo khawpui kan tlawhin Pu Tapang Taki CI (96), KT Khuma nen China ralin khawpui an luhlaia sahimna zawnga hospital-a lo tawm dun pawh an inah thawhin thilte kan pe a, sawi tur a ngah hle. Pasigaht aṭangin 1950-ah KT Khuma (Khuma Sap) hian Aalo-ah APO (Asstt.Political Officer) office a han ṭan a ni. He lai mi nupui/pasal nei thlah chambang thenkhat pawh kan inzawng chhuak a, a ṭhen upa deuh chuan Mizo ṭawng an la thiam. Awksarala Sailo, Phullen Lal thlahte pawh kan zawng chhuak hlawm a, an fate zel chu Joram Daniel etc an lo ni tawh. An inah chaw kan ei ṭumin Sailo Lal thlah an ni a,ram dangah pawh awm se an Sailo nihna chu hum tur a ni tiin ka fuih ve nual a, Joram Daniel Sailo lo ni tawh rawh se te ka ti a, zawm tak maw!

Hnam hrang hian an hnam bik culture leh nunphung an hlut hle a, festival an nei hrang ṭheuh nen, festival hmang tawk hi an awm reng. Kan awmna Pasighat hi kum 1911 a din niin Adi hnam hmun pui a ni. (Anni hi Abor tia a hriat ṭhin kha an ni a,tunah chuan Abor tih chu an duh lo hle). An bazar nu hoin Mizo puanchei bazar-ah bâl deuha an sin han hmuh hian kan nu hian kan puanchei chu a lainatawm mang e, a ti ṭhin. Bazar-ah tumbu, chingit, bekang, bahkhawr, phuihnam etc an nei vek a, keini aiin hnimhnah ei tur an hre zawkin ka hria. Tin Thehlei/sazu a mei tlawnparh nen a rep @150 in an zuar reng bawk. Hei hi nupui man atan thil ṭul pakhat a ni a, a ṭhen chuan 100 laite pawh an phut ṭhin.

Kan kal dawnin Synod, Baptist,UPC leh SA aṭangin missionary-te list kan la khawm a, kan zin velnaahte tlawh pah an remchan theih nan kan ti a ni. Hmun kilkhawr tak kan tlawh pawhin Mizo missionary an lo awm zel a, ṭhenkhat thawhna hmun leh an khawsak dan han hmuh chuan an inpekna thukzia a lang. Kan han tlawh ve chang hian an lo lawmin min thlamuanpui hle tih an lo sawi ve chul thin a, kan phu lo hle. Tunah hian Mizo missionary Arunachal-ah 250 vel zet an awm. Tunah hian Kristian 25-30% an nih rin a ni a, buh seng tur a tam, thawktu an tlem tih ang a ni.

Arunachal ram District 20-ah hian Police Ranges pali a awm. Motor lam hi an nei ṭha a, company 10 dawnin showroom an nei a, Land cruisers/Land Rovers-te pawh an awm nawk a, Fortunner, Scorpio, Duster-te chu a tlanglawn an ni. DC/SP te pawhin Scorpio an nei vek a, Secy te hian Fortunner an hmang fur mai.

Tunah hian DIG (Central Range) Pasighat niin ka thawk mek a, District panga kan enkawl a, thubuai an ngah thei khawp mai. Judiciary hi a indang ṭan chauh a nih avangin Court lamah pawh thawktu an indaih lo hle. Average case registration ah Mizoram aiin an sang zawk a,crime against women bikah hian population atanga tehin an tha zawk.Union Minister pakhat tal hian kar tin deuh thaw in min rawn tlawh a,centrally sponsored scheme an ngah hle.

India ram pum a Lei sei ber ni tur Dhola-Sadia Bridge (9.1 kms)chu 876 crs seng a dawh niin Highway hna kal mek bak ah 6000 crs dang Dec/2015 ah pek central in a remti a,Advance Landing Ground-12/13 sak mek a ni bawk. State puma Power project kal mek 150 te hian power 55908 MW pe chhuak tura duan an ni a, "Power House of India" la ni ngei tura beisei a ni.