Written by
Reuben Lalnunthara Hnamte

Sawiseltu nge khalh ngiltu

He thu hian tunlai chu ka rilru a luah deuh reng mai a. Social media-te kan thlir ṭhin a, sorkar lai sawiselna te, mi dang sawiselnate leh fakna lamte pawh kan hmuh chhâwk châmchî a. Side A leh B a lo thlir ve phawt a, thutlukna lo siamte a ngaih chang a awm ṭhin. Mahni nihna tak leh hmel tilang ngam lem si lova mi dangte sawisel peih tak, politician ropui leh mi fel famkim (perfect) leh mi fing chungchuang fe fe ni awm tak tak hi social media hian a rawn hring chhuak hnem khawp mai. Ram hruaitu ṭha leh ringtu ṭha deuh deuh pawh hi social media lamah hian zawng ta ila, a fuh ang em aw ka ti ṭhin.

Pathian min siam danah mihringte hian khalh ngiltu emaw, sawiseltu hi kan lo mamawh a ni ngei ang. Pathian hian kan chapo hi a hlau khawp, mi chapo hi a ti thei miah lo. Bible kan en chuan Pathian khan Anrahama hnenah a thlahte la tam turzia kha a sawi lâwk a, chi tam tak pa a nih tur thute kha. Mahse, fa tak tur ni si lo, ngati nge bawihnu lakah Ismaela kha a hrintir kher? Hagari lah kha vantirhkohte hialin an biain an ṭanpui hle bawk si. A chi thlah tur dik tak Isaka a lo piang a, Ismaela te nufa lah chu an hnawt chhuak leh lawi bawk si. Unau karah indona a thlentir a ni ber mai.

Jakoba pawh a u Esauva nen an inhua a, an indo a, an inhmelmâk a ni ber. Unau ni si, mizia leh duh dan inang miah si lovin an lo piang a nih kha. Lal Davida pawh ama fapa ngeiin a do a, paihthlak tumin nasa takin a phiar a nih kha. Sawi tur tam tak a awm ang. A chhan ber nia lang chu mihirng hian khalh ngiltu hi kan lo mamawh a ni. Chapona tlanga kan din leh kan kal sual lohna turin sawiseltu kan lo mamawh ṭhin.

Hmanlaia lalte kha an lal em em a, anmahni sawisel leh duh lo deuhtu kha chu an chan a chhe viau zel. Mahse, khang lalho khan dotu an ngahin an ṭhenawm ramte’n hneh tumin an do va, an inbuatsaiha an inrin reng a ngai. Lal â deuh, an upate hmang thiam lo leh lal hrawt lutukho kha chuan an daih rei ngai lo a ni.

Kan sawi tawh angin hmanlai lalho kha chuan thuneihna an nei sang hle a, thuneihna tawp an kutah a awm. An duh duh an chawi sang a, an duh loh zâwng chu an tihlum mai a, tu man an sawisel ngam lo. Khatiang dictatorship rorelna kha mipuiah duh lohna a sang em em tawh a, BC 2500 vel, 5th century velah khan Greek ram Athens-ah chuan mipui rorelna (democracy) an lo practice ṭan tawh a, mahse, khawvel pumah a tak tak kalpui a la ni lo. Indopui pakhatna hnu lamah khan mipui rorelna hi a tak taka khawvel puma kalpui ṭan a lo ni chho ta. Chuti chung pawhin tun thlengin North Korea ram leh hmun tlemtêah dictatorship rorelna an la kalpui ta tho a nih hi. Democracy tih hi Greek tawnga ‘demokratia’ aṭanga lak a ni a; ‘demo’ tih chu mipui (people) tihna niin, ‘kratos’ tih chu inkaihruaina (rules) tihna a ni.

“Mi sawiselna che chu a dik chuan insiamṭha la, a dik loh chuan nui rawh,” Epictetus-a chuan a lo ti a. Hringnun hi sawiseltu awm lo chuan a chapo hma em em. Hla pakhat chuan, ‘Fakna hi ka tan thlêmtu, sawiselna erawh kan ṭhian…’ a lo tih kha maw. Mi tin mai hian khalh ngiltu, thurawn petu kan lo mamawh vek mai a. Mahni thlirna mai aṭang hi chuan kan lo fing zo khawp mai. Chuvangin, khawvel mithiam leh mifingte’n mipui rorelna (democracy) an lo din chhuah pawh hi ram rorelnain hma a sawnna tur kawngka leh, mipui pawhin chanvo leh pawimawhna an lo neih ve theihna tur kawngka a lo ni.

Min dotu leh kalhtu an lo awmte hi a huatthlala duh khawp a, mahse, hengte hi awm lo se, finna leh chaknate hi mi tam tak hian kan nei lo mai thei. Mihring hian fak hi kan lawm khawp a, a hriat pawh a nuam e. Mahse, a chang chuan fakna ṭawngkam hi alawm kawng dik lovah min pêntir ṭhin leh chapona tlanga min hruai ṭhintu chu. Mi ṭhenkhat phei chuan sawiselna hi an han haw khawp a, sawiseltute chu hmelma en hialin an en ṭhin zu nia. Mite thurâwn pawh la duh lo, mite’n thu an ràwn a, haw tlat mai hi kan awm tlat ṭhin. Churton Collins chuan, ‘Thurâwn zâwmtu chu thurâwn petu aiin an fing zawk,’ a lo ti daih mai. Mifing nih duh ṭheuh ṭheuh, thurâwn ṭha hi zâwm mai ila kan fing a ni mai.

Mihring hi kan inang lo va, mi thurâwn ṭha pe ni chuang si lo, sawisel duh hrim hrim kan tam hle. Democracy ram angahte hian ram hruaina kawngah eptu (opposition) an awmte hi sorkar lai (ruling) khalh ngiltu leh thurawn petu an ni a, an ṭangkai hle a ni. Ram hruaitu, a tuate pawh sawisel duh hrim hrim, hruaitu ni ve ta se engmah ni lo tur mihring hi kan va tam em! Kohhranah te, pawl angahte pawh mahni hotute thil tih dan sawiselna châng hrim hrim, eng pawh ti se la, a sawisel zawnga lo thlir hrim hrim mi kan awm bawk. Heng ang mite hi chu an nun a hah ngawt ang; anmahni pawh hi an inhmu ṭha chuang lo mai thei.

Ram hruaitu te, mahni hotute dik lohna hre tak leh sawisel peih tak, hruaitu nih khêl reng reng hote hi hruaitu dinhmuna an din hian hruaitu hlawhchham an ni duh châwk. Pathian hian kan mizia hi min han lipsê duh ve ta ang se, big screen-in han tilang uarh mai se chuan hmu ngam lo fe fe kan tam hle awm e. Political party tin mai hian thil tum, kan ram tana hmasawnna tur an nei ṭheuh, mi chak deuh leh thil ti thei deuh erawh an awm. A tihsualtirtu leh lo khalh kawitu erawh party worker-te leh mipui kan ni fo.

Zoram kohhran hrang hrangte pawh hi kan in en lêt a ngai khawp mai. Kohhran ropui leh hausak kan duh luat avang hian Pathian pawi kan khawih thei. Sorkar deprtment hrang hranga hlemhletna tamzia pawh kan hria. Mahse, chung mite chu kan kohhran hnârkaitu leh mi pawimawh tak tak an tel ve nual lawi si. Kan Chief Minister-in a office a luah ṭan tirha a thusawiah pawh khan, kan ram chhunga hlemhletna tamzia kha a rapthlak hlein a sawi a nih kha.

Eng ngati nge kan ram ringtu tamna ram leh kohhran ṭhatna ramah hian heti ema thil dik lo leh ṭha lo kan hnâwl ngam loh le? Lal Isua hian kohhran tinte hi rawn endik ta se, phuar tur an tam awm mang e. Mipuite hian kan ram hi dikna nena khalh ngil turin ṭan ila ang u hmiang. Hruai kawitu, sawiseltu ngawt ni lovin, khalh ngiltu nih i tum ṭheuh ang u.

- Reuben Lalnunthara Hnamte