Written by
- Dr J.T. Vanlalngheta

Advocate nih ka tum ve a (CM-in 'Law' a chang hi eng nge kan hmuh dan?)

A hminga kum 2002-a Mizoram Law College hrin chhhuah ni ve nafam chu October 21-25, 2024 kar khan Guwahati-ah advocate ni tura inziah luh buaipuiin Gauhati High Court (old building) ka zu pan ve a. Kum 2004 khan ka ṭhian ṭhate HTC Lalrinchhana leh H Lalmuankima te nen advocate enrolment tih tumin hlim taka Guwahati pan tlang tur kha kan ni a; mahse, rokhawlhna avangin ka kal ve thei ta lo. Anni kha enrolment form dah khah sa ka ken thlaktir/ka thawn a; mahse, mahni ngei lan tur a nih laia ka inlan ve theih tak loh avangin anni pahnih chu an rawn advocate chhuak ta a. Pu Rinchhana erawh chu a hnuah MJS-ah a lut ta a (a hmaa he thu mal 'ukil' hman ni ve ṭhin chu 'advocate' tih chauh hi dan mit aṭang chuan hman chi a lo ni ta bawk. Court chhungah ni lo, thu sawina pangngaiah chuan hman zel hi a pawi lem lo va, 'wakil/vakil Mizo ṭawng anga kan hmanna a nih avang pawh hian hman chhunzawm chu a ṭha ang).

Ka sum neih ang ang ka thawn a ṭul apianga an hman hnuin a bâng naia khat pawh hmang ṭhen lovin an rawn hawn kim leh ṭhap a. An zinna mamawh dangahte hmang zo vek se ka duhthusam a nih vei nen, naia khat mah anmahni tana hmang lova min rawn kir leh kher chu an ngeiawm ka ti viau nâin, Zo fate leh ṭhangthar lo awm zel turte tan rinawmna kawnga entawn tlak an nihzia chu, tlemte chungah pawh an tilang chiang hle nia ka hriat avangin ka ṭhiante hi ka chhuang ru hle ta zawk a, ka dam chhung sawi a tling ngei dawn a ni. Tirhkoh Paula'n, "Kei mi zirtu ni rawh u," a tih angin ṭhianpa Dr HTC Lalrinchhana phei chu Civil Judge a nih lai pawh khan judge ṭha, chak, entawn tlak leh hmingṭha tak a ni a, Zo fate tana chhuanawm tak a ni a; Lalpa'n malsawm zel mawlh rawh se.

Gauhati High Court hi Assam, Nagaland, Arunachal Pradesh, Sikkim leh Mizoram tena kan inṭawm a ni a. Upat lamah advocate enrolment ka zu buaipui chu huphurh ang aiin Bar Council-a thawkte an lo fel a; chubakah, state dang aṭanga enrolment buaipui vete chu an hawihhawm hle a, theih ang tawka inpeih saa chhuk ni mah ila, thil ṭhenkhat ka mamawhte min tihsak a, ka lawm hle; naupang te te an nih piah lamah aia upa zahna an nei ṭha hlein ka hmu. Tin, Zo fate pawh thil eng emawah chuan kan la inṭawiawm ṭha hle tih chu tun ṭum ka thil buaipui aṭang hian ka hmu thar bawk. Kan advocate chhuanawm tak tak pute–LH Lianhrima, C Lalramzauva, Lalthantlinga leh Mamuana ten min ṭawiawm ṭha a, ka lawm hle. Tin, Mizoram Law College Alumni Association-a ka thawhpui advocate-te – Emmanuela, Lalrempuia leh nula Esther-i, advocate-a inziak lut hlimte’n min ṭawiawm ṭha hle bawk a, an chungah ka lawm hle. Mizo tlawmngaihna lan chhuahna chi khat a ni a, tlawmngaihna hi nun kawng tinah, a remchanna apiangah nunin i tilang zel ang u.

Advocate enrolment ka buaipui laia ka rilrua lo lang chu hei hi a ni: Hon'ble Chief Minister fam ta Brig. T Sailo khan kum 1982-ah Aizawl College (a hnua Mizoram Law College lo ni ta) a din a, chutih laiin tuna Mizoram Chief Minister Pu Lalduhoma’n a chanvo leh mawhphurhna pakhat atana dan (law) a chang hi thil danglam leh hmasawnthlak tak, Mizo chanchina chhinchhiah tlak tak tur a ni thung. Dikna nena rorel tura bul ṭanna a ni a, kan hotu berin dan vawn fung a chelh hi a hlu hle. Mi ṭhenkhatin dik taka rorel nana bul ṭanna chu Home Department hi niin an sawi ṭhin a, dikna chen a awm nâin, a ni lo; dan (law) hi a ni ber zawk tih hi i hre thar ang u.

Department zawng zawng hi dan hnuaia awm leh dan hmanga hna thawk vek an ni a, a khai khawmna dan lama mawhphurhna ropui ber CM kokia nghah a ni hi a ropuiin a ṭha ber a ni. Thil sual tia puhte hrem an nih theih nan emaw, thil sual tia puh, thil sual ti si lote hrem lohva chhuah an nih theih nan Home Department leh Law Department-te hi dan tichetu (one who causes the law in motion) an ni. Mipui rorelnaah hian dik taka rorel tur chuan CM-in dan a chang hi a fuh ber; amah a fit bawk nen, a tihzia tak zet a, Zo fate kan vannei hle a ni.

Kum 2005 June ni 16 aṭang khan thubuai hlabuai remna court a lo hrang ta a (separation of judiciary from Executive had been implemented in Mizoram since then). DC leh a thawhpuite’n thubuai an rem ta lo a, executive magistrate hna chauh an thawh tak aṭang hian a hma aiin DC-te hi hmasawnna hna (developmental work) lamah hun pe tam thei zawk tura beisei an ni. High Court hnuaia awm ta judicial officer (judicial magistrate/civil judge)-te chauhin thubuai zawng zawng an rem hnu hian kan DC zawng zawngte hi a hma aiin mipui, a bikin mi retheite hmasawnna (development) lamah inkhurkhung tam thei ta zawkin a rinawm. Chutiang tak chuan Separation of Judiciary awm hnu hian danglamna kan hmu em aw tihte hi inzawt ṭhin ila, hma kan sawn phah deuh nge nge ang chu.

Ram danpui kaihhruaina DPSP tum a tak hlen chhuak a, thubuai remna a hranga awm a, thu remte pawh a nih dan tur ang a ni ta zawk nia hriat mai a tâwk lo. A leh lamah sawrkar policy, programme leh project-te leh tuna Bana Kaih Scheme-te hi a nih dan tur dik tak leh chak zawk, quality awm si hian hlen chhuah a ni em tihte hi executive official/permanent executive lamte inenfiah fona tur chi, an mawhphurhna a ni. Chutih lain, district-a development team-a captain DC mawhphurhna a sang leh zual awm e.

- Dr J.T. Vanlalngheta