Written by
- Dr. Saitluanga Department of Geology Pachhunga University College

Lirnghing leh Mizoram


Khawvelah hian lirnghin ghlauhawm zualna hmun paruk a awm a, chungte chu - Mexico, Taiwan, California, Japan leh India Hmarchhakte an ni. Mizoram pawh hi chutah chuan telin India sawrkarin lirnghing hlauhawm chhinchhiahna a siamah a sang ber, zone V-ah a dah a. Amaherawhchu lirnghing hlauhawmna hmunaawm e ti lo chuan hriat theih chinah han chhiatpui tham lirnghing kan la tuar lem lo niin a lang.

India hmarchhak hian tun kum 100 kal ta chhung khan lirnghing lian (large earthquake, M=7) 18 leh lirnghing nasa tak (Great earthquake, M=8) pahnih leh a tenau deuh eng emaw zat a lo tuar tawh a, hnaivai deuhah chuan kum 2011 Sikkim lirnghing (M.6.9), mi 111 thihna kha a niawm e. Heng lirnghing a lo thlenna chhan chu India khawmualpuiin Eurasia khawmualpui a sut (plate collision) vang a ni. He khawmual in nawr tawm (kum khatah 4-5mm velin) avang hia nkhawvela tlang sang ber Himalaya a lo pian phah a, Arakan tlangte leh Andaman & Nicobar thliarkarte pawh a lo pian phah bawk a. Chu chu kum maktaduai 70 vel kal ta atanga lo inṭanin tuna a awm dan ang hian kum maktaduai 10 vel a lo awm ta anga ngaih a ni. Heng kum tam tak chhung hian khawmual chevel leh insiamremin lirnghing nasa tak a siam a, chu chu la tawp mai loin tun thleng hian Hmar chhakah leh Himalaya tlang bulṭhut velah lirnghing na tak tak a thlen phah fo reng a ni.

Heng khawmual innawk vel hian leilung nasa taka nawr tawmin, hung leilung innawr awmahte chuan chakna (energy) nasa takin a inkhawl khawm a. Leilungin chu chakna chu pai zawh loh hun a nei ṭhin a, chu chuan thawk leh khatah leilung chu rawn tibung/ pelhsawlhin a chakna pai chu a rawn chhuak ta ṭhin a, lirnghing a lo thlen phah ta ṭhin a ni. Heng leilung keh chat/ khi chat (fault lines) kan tih hi ‘lirnghing kawng’kan tih ṭhin hi a ni a, Hmarchhakah, Mizoramah ngei pawh heng lirnghing kawng hi lei chhungrilah tam tak a awm a. A tlangpui thuin heng lirnghing kawngahte hian lir a nghing nawn duh hle a ni.

Leilung chanchin zirna aṭangchuan Mizoram lehTripura state pumpui leh a hual veltu Assam, Manipur leh Bangladesh ram ṭhenkhatte hi Surma Basin tia hming vuah a ni a. Henglai hmunah hian lirnghing kawng tam tak chhinchhiah a ni a, chung zingah chuan Mizoram dung tan tlang, Mat fault (Thenzawl fault pawh telin) hi a langsar pawl tak a ni nghe nghe. Surma Basin-ah hian lirnghing lian deuh tun hnaia thleng record awm chu kum 1918 Srimangal earthquake an tih (M=7.6) leh 1984 Cachar earthquake an tih (M=5.8) te hi a ni awm e. Surma Basin-a lirnghingte hi kum 40 kal taa record hmun hrang hranga mi la khawma chipchiar taka zir chian a ni a, chuta kan hmuh langsar tak mai chu, Surma Basin bikah hian Northeast hmun dangte nena khaikhinin lirnghing a tlem hle,tih a ni. Mizoram bikah chuan Mat fault kan tih bakah hian a vang (Southeast-Northwest) zawnga leikhi chat eng emaw zat a awm bawk a ni. Kan zirna (research) aṭanga kan hmuh chu, Mizoram chhunga leikhi chat langsarte leh lirnghing chhinchhiahte hi, eng emaw zat chu inkaihhnawih tawk awm bawk mah se, a tlangpui thuin an inkaihhnawih lo niin a lang.

Lirnghing hlauhawmna hmun rau rauah a ram awmna hmun azir te, a leilung invuah rem dan te, a upat dante hian kawng tam takin awmzia a nei. Zone-V a awm ve tho, Upper Assam hmun ṭhenkhat pawh hi lirnghing awm mang lohna hmun, aseismic corridor tiin mithiamten an chhinchhiah a ni. Mizorama lirnghin vak lohna chhan an sawi ṭhin, ‘a lei a thawl vang’ tih hi finfiahna tak a la awm lo; lei thawla lirnghing na tak a thlen hian thawk leh khatah lei kha diakah a chantir thut (liquefaction) thei a, a hlauhawm hle zawk a ni.

Lirnghing kan lo tem ve, min sawi nghingtu tam zawk hi chu a nghinna hmun (epicenter) hi kan State pawn, Manipur-Burma ramri emaw Arakan tlangdung vela nghing ṭan a ni deuh zel a, kan la vannei viau a ni. Chhiatpui tham lirnghing kan la tawn loh avanga ngaihtitha ngawt tur erawh kan ni lo. Kan ram leilung tikhichata chhim leh hmar zawnga kan tlangte tithlur sung thei chakna khan kan ram hi a la nawr reng a, min la chen chilh reng a ni.

Lirnghing lian tham kan tuar ang em? Engtik hunah nge ni ang? Khawilai hmunah nge ni ang? Zawhna tam tak a awm thei awm e. Heng zawhnate hi chiang taka chhan theih a ni meuh lo. Fimkhur taka lo inrin lawka inven dan tur mithiamte leh sawrkarin a sawite hi ṭha taka awm mai hian chhiatna nasa tak kan pumpelh thei a ni.

Lirnghing chanchin zirna lamah kan state kan la thleng sang lo hle a, chipchiar taka a state angte, a district angte leh a khawpui bik angtea zirchianna neih theih a ṭha khawp mai. Chubakah mipui nawlpui hnenah chhiatna thlen palha chet dan tur mai ni loin inven pawimawhzia leh inven theih ante tun aia nasaa inzirtir hi a ṭul hle a ni.