Tunlaia thu beng verh ṭhenkhat leh court rorelna
Dt. 12.5.'15 Vanglaini Editorial-ah “Misual Hremna Dân Nge Chhanna Dân?” tih thu ka lo chhiar a. Ruihhlo zawrh kaihhnawiha mante hremna mumal awm lo thîn, jail-a an tâng hlei thei lo ṭhîn, Central YMA-in a manganpui thu kaihhnawiha ziak a ni ber.
Hmanni lawk khân Tamilnadu Chief Minister hausa tawntâw, Jayalalitha, a sum lâkluhna belhchian dâwl chin leh a hausakna inmil lo lutuk vânga man, trial court-in thiam loh a lo chantîr tawh, court sâng zâwkin thiam a chantîr leh tâk thu kan hre bawk a. The Hindu-a hemi chungchâng news han chhiar chuan, mi vantlâng tâna hai rual loh khawpa thil chiang tak awm reng si, dân kilkhawr leh chengker tak tak hmanga a chian tâwk lohna lai tlawh chhana misual chhuah zalên theihna a tam tûrzia a hriat theih.
Kâr kalta mai khân film star lâr tak Salman Khan thubuai chinfelna(?) mak tak kan hmu bawk a. Zu rui chunga a car khalh hmanga kawng sira mirethei mu lai a chil hlum hnua a kalsan zui (hit and run) case-ah, dâwt chi hrang hrang phuah chawp a, thu hretu der (false witness) engemaw zât siama insawi pial a tum hnua court-in thiam loh a chantîr tâk thu kan hria. Hetah hian thil mak ang reng tak chu, Salman Khan convict tur hian court-in kum 13 teh meuh hun a hmang a. A han convict ta a, kum 5 jail tâng tûrin a han sentenced ta cheng a, Jail pawh tâng loa bail-a chhuah nghâl tûrin ni khat pawh a hmang leh lawi lo a nih kha.
India ram judicial system chak lohzia hi chu tlâng hriat a ni a. Thawktu, sum leh infrastructure indaih lohna nasa tak hi chhuanlam tling tak chu a ni ngei ang. Chutih rualin dân lam thiam leh rorêltu lam kaihhnawihte'n an chhuanlam leh inphat marna ber chu, legal-ethical principle pakhat “misual ngei 99 hrem loha chhuah palh aiin, mi fel 1 hrem palh kan hlau zâwk,” tih hi a ni fo va. Hei hi civilized democratic ramah chuan thil nih dân tûr tak pawh a ni. Amaherawhchu, a tak ramah chuan hei hi chu “âr hâ a ṭim” tih ang chauh a ni.
Rinhlelh thila man te, tuten emaw an puh avânga man te, an thiam lo ngei a ni tih finfiahna awm miah si lo, under trial-a rei tak tak tântîr te, an chungthu rêlna hearing mumal pawh hlawh pha zen zen lote hi India ramah hian a hrana independence sual tham teh meuh hi an awm reng a. Indaih lohna avang te, thatchhiat vâng leh corruption vângtea kan system kal muang lutuk hi chu thudang ni se, “mi fel hrem palh kan hlau êm alâwm” tih thu kher hi chu ṭanchhan ngeiawm tak a ni - mi fel hrem palh hlauh vanga mi fel nuai tam tak hrem reng mai chu (dân rorêlnaah chuan mi, an thiam lohna finfiah a nih hma loh chuan mi fel an ni si a).
Dân hre ve lo mimir, chhia leh ṭha hriatna (conscience court) hmanga rorêltuten contempt of court thubuaia tân ve hlau chung chunga thil kan hmuh leh hriatte hi sawi loin kan awm thei lo tih ang deuha kan sawi theih ‘tlang hriat’ chu, mirethei tân jail tân a awl a, mihausa leh thiltithei erawh an tâng mai mai thei lo tih hi a ni. Rorêltute hian “mi fel hrem palh kan hlau êm a ni,” ti loin, “mihausa leh thiltithei hrem palh kan hlau êm a ni,” ti ta se a pawm a nuam zawk ang em? Chuti a nih si chuan, dikna tung ding tur leh, corruption-te pawh thian fai tûra a hmâwr bâwkna chu dân rorêlna hi a ni si a. Dân rorêlna ber chu chutiang taka rin ngam loh a nih bawk si chuan, khua leh tuite hian khawiah nge tlânchhiatna leh inhumhimna kan hmuh tawh ang?
Corruption pawh hi a kaikuang chu court rorêlnaah hian a awm tih mai palh pawh a va awl âwm ve.