Written by
- Dr. Laldinpuia.

KHUAREL CHHIATNA NGE KEIMAHNI?


Kum tin hian chhiatna chi hrang hrang a pung zel a. Sik leh sa inthlak nasat avangin khawchin pawh a danglam nasa. Kum 2023 kha kum 174 chhunga khawvel pum lum ber kum a ni a, kum 2024-ah hian ruahtui a tam avangin ram hrang hrangah tuilian avangin harsatna a thleng tam hle. WorldRiskReport 2024-in a tarlan dan chuan, India ram hi khawvela ram hrang 193 zingah chhiatna chi hrang hrang thleng tam zinga 3-naah dah a ni a, Philipines leh Indonesia te hi keini aia ram him lo an ni; Monaco ram chu ram him ber zingah dah a ni thung.

Kum 2024 chhung ringawt pawh hian kan ramah chhiatna chi hrang hrang–rial tla nasa te, ruahsur nasa avanga leimin leh tuilian te, vawk hri leng te, rannung seh (scrub typhus) leh dengue avanga kan tawrhnate hi a nasa hle mai a. Hmasawn kan duh avanga thlawhhma lak kan uar lehzual kum em ni aw, tih theihin hmun tin maiah hian kan ramngaw tam tak ṭhiatin hma kan la uar zel a. India State of Forest Report (ISFR) 2019-ah khan ramngaw kan neih zau zawng hi 18,006 sq.km a ni a, IFSR 2021-ah 17,820 sq.km-ah a tlahniam a, ramngaw kan hloh hi 186 sq.km a ni. Hemi inkar chhung hian India ram pumah ramngaw a pun laiin keini ramah chuan a tlahniam a; kumin bikah hian district hrang hranga han kal kualin, ramngaw kan hloh tam leh zual a rinawm. Ramngaw kan hloh nasatin a nghawng hi kan la tuar dawn chauhin a rinawm.

Khuarel chhiatna kan tuar fo a, hengte hi han thlir let leh ta ila. August ni 9, 1992-ah Mizorama leimin avanga chhiatna nasa ber a thleng a, South Hlimen quarry chimahmi 70 lai an thi a ni. Chhiatna thlenna hmun hi nasa tak lung hâlna hmun a ni a, lung lak danah pawh kawng kam aṭanga lak a ni. Awihtlân hawi zawnga lung inkhawh a ni a, lung lak dan dik lo leh him lo hi chhiatna thlen chhan a ni ber. Lung la ṭhin tana fimkhurna tur, inzirna tur ṭha tak a ni. Hetiang ang deuh bawk hian Nov. ni 14, 2022-ah Maudarh (Hnahthial district) rama ABCI quarry chim avangin mi 12 lai an thi a, a pawi hle. Lung lakna atan pawha an lo hman ve ṭhin, Laipuitlangah kum 2013 May ni 11 khan lung tawlh avangin mi 17 an lo thi tawh bawk. Heti lai hmun pawh hi awihtlân leh lungpher inkhawh dan a inzûl a; lungpher hi laih chah a ni a, a chung lamah in a awm bawk. Lungpher leh a awih danah mual awih dan zui a nih bawka khawsa kan nih chuan, heng chhiatna lo thleng tawhte aṭang hian fimkhur ila, kan himna atan lo inzir thei ila a ṭha hle ang.

Kum 1995 May ni 16 leh ni 17-ah ruahpui vanàwn sûr avangin Siaha leh Lawngtlaiah nasa takin lei a min a. Siahaah mi 20 an thi a, Lawngtlaiah mi 14 an thi bawk a; in 270 lai a chhe vek a, tlawhpawh theih lohin thla khat chuang an awm ni. Ram palailêng hmun tam takah nasa takin lei a min a, ramhnuai hmun tam tak chu a râng nasa hle bawk. Khaw chhunga chhiatna hmun thlenna hrang hrangte han bih chian chuan, tui luankawr mumal lo leh kawr kama in sate an lo ni tlangpui.

Kum 2017 May thla aṭanga July thla chhunga ruahtui tam avangin leimin nasa leh hriat theih china tuilian nasa ber a thleng a; mi 13 lai an thi. June ni 13, 2017-a Tlawng tuilianin a chîm sanna lai ber chu DMR-in ‘flood mark’ tiin chhinchhiahna lung an phun a. May ni 28, 2024-a Cyclone Remal ken tel ruahsur nasa avangin Tlawng leh Tuirial a lian hle a, Tlawng luia ‘flood mark’ lungphun pawh ft. 4 vel lain a chîm a, Sairangah chhungkua 53 lai an inthiar chhuak a ni. Cyclone Remal vanga lei a min nasatzia chu kan hriat tlan vek a ni bawk. Sairangah hian Tlawng luiin a chîm san ber chin chhinchhiahna hnuai lamah in tam tak a awm tawh a; ruahsur nasa avanga harsatna thleng mah ni se, in leh lo dinna kawngah hian kan fimkhur lo deuh em ni aw, a tih theih.

May ni 28, 2024-a ruahtui tam zawng hi State Meteorological Centre-in a chhinchhiah danah chuan mm. 205 a tling. Aizawl khaw chhung, chhim lam veng leh khuate’n ruahpuivanàwn sûr hi an tuar nasa zual a. Vanduaithlak takin mi 34 lai leimin avangin an thi a, in leh lo chhia a tam a, khaw 167-in harsatna an tâwk a, kawng ko min leh bal a tam hle bawk. Aizawl khawpui tui lakna, chhungkaw 80, 140 (31%) zet châwmtu Aizawl Greater Water Supply Scheme Phase-1, Reiek kaia mi chu Tlawng tuilianin khawl pawimawh a chim avangin a chhe nasa a, hmanraw tam tak a len bo bawk. Tui pek chhuah ṭhin pawh 30.64 MLD (May) aṭangin 13.89 MLD (June)-ah a tlakhniam phah a, Aizawlah fûr laiin tui in tur a harsat phah hle. Kum 2017 khan Tlawng tuilian avangin buaina an lo tawk tawh a, tuilianin a chîm chin pawh hi tui pump-na hmunah hian chhinchhiahna siam a ni. Mahse, tuilian avanga invenna ang chi siam a ni lo; kumin tuilian avanga hmanraw chhia leh a thlakna man te, thawktute tha leh zung sen te, tui harsatna avanga mipui tawrhnate hi a man a tam hle.

Cyclone Remal vanga chhiatna kan tawh nasatna hmun tam tak hi a hmuna han bih chian chuan, inven hleih theih loh awm bawk mah se, a tam zawkah hi chuan tui luankawr ṭha tak awm ta se chu kan tuar nêp thei ngei ang. Leivûng paih fimkhur lo leh hmun dâwl nana hmanga lungrem hmanga veng lo te, lei laih dan him tawk lo te, in sakna hmunhma awih leh ṭha tawk lote a ni hlawm. Kawng kama thing kung lian avanga lei min leh bal phah pawh a awm nual bawk. Ram palailengah leimin a tam a, chu’ng hmun tam ber chu mau hmun a ni. A zung a kai thûk lo a, a hungin a awm bawk si a, awihtlânah chuan ramin a dâwl ṭhin lo. Chuvangin, kan in leh lo hnaiha mau leh raw hmun angte hi a him lo.

Kan ramngaw, nungcha leh luite hi kan humhalh a, kan roh thar leh zual a ṭul. Sik leh sa a mumal loh a, tui kan harsat bawk si chuan kan ram hi a hrehawm lutuk ang e. Hei hi kan ram, kan chenna a ni a, a neitu kan ni, i duat ang u.

Khuarel chhiatna avangin kan ramin harsatna leh buaina kan tâwk ṭhin a; heng chhiatna a lo thlen hun tam zawk hi fûr a ni ṭhin. Chhiatna kan tawh chhanah ruahsur nasa leh khawchêng rei kan mawhpuh fo. Mahse, chîk zawk leh uluk taka chhiatna kan tawrh chhan han zir chuan, a tam ber hi chu keimahni lam fimkhur loh avang leh, himna dan kan hriat loh avangte a lo ni zawk. Tun hma leh tun hnaia chhiatna kan tawrh aṭangte hian inzir ila. Chhiatna laka kan him theih nan leh kan tawrh nêp theih nan favang leh ṭhâl hun hi hmalakna hun ṭha a ni. Kan chhungkua leh khawtlang hi chhiatna laka kan himna turin ṭan la ṭheuh ila; ṭhâl huna kan buai tawh loh nan ruahtui khawl thei tur pawhin ṭan I la ang u.

- Dr. Laldinpuia