Written by
- Michael Vanlalrinngama
MA (Political Science), ICFAI University Mizoram.

Mizoram – sum leh paia harsa

Mizoram hi ram hausa lo tak, intodelh lo leh hmasawna tur la ngah tak ram a ni a. Ram ṭhang lai a nih avang hian hmasawnna atana tih tur hmabak la ngah tak ram a ni. Chutih rual chuan, Mizoram hian hmasawnna rahbi kawng atana thil pawimawh em emte zinga mi, sum leh pai lam tlakchhamna a nei lian em em a, sum leh pai mamawhna nei sang tak ramte zinga mi ti ila kan sawi sual tam awm lo ve. Sum leh pai tlakchham emaw, ngah tawk loh emaw hi tun lai hunah chuan a pawi em em mai. Hausakna kan tehna ber pawh hi sum leh pai ngah leh ngah loh a ni ber tawh ti ila kan sawi sual tam lo ang. Sum hian hlutna tehna a nei sangin, mamawh phuhrukna atan a pawimawh em em leh hlu em em mai a ni mauh mai si a. Chuvang chuan, Mizoramin a tlakchham takte zinga mi sum leh pai hi i’n thlur bing deuh dawn teh ang.

Mizoram hian chhan leh vang tam takin sum leh pai tlakchhamna a ngah em em mai a. He tlakchhamna hian mipuite lakah pawh nghawng nasa tak a nei a ni ti ila kan sawi sual tam awm lo ve. Mizoram hi ram la upa lo tak a ni a, chumi ngaihtuah chuan kawng ṭhenkhatah erawh hmasawn leh changkang chak ve tak chu a ni ve thung lawi si. Ram retheih leh hausak hian ram mipuite tan nasa takin nghawng a nei a, chumi avang chuan ram enkawlna kawngah hian fimkhur leh ṭhahnemngaih a ṭul hle bawk. Ram hmangaihna leh veina tel loa ram hruaitu nih hi thil hlauhawm tak leh fuh lo tak a ni a, hun lo kal zel tur atan pawh nghawng ṭha lo tak nei thei a ni. Chuvangin, ram vei mite hi kan ngaihsana kan entawn a ṭul ṭan chho tawh viau mai. Changkanna tam takin Mizoram pawh a luahlum chho ṭan tawh viau mai a, kan changkan chhoh zel dan hi kan ram tana pawi tur zawng a ni thei ang em tihte pawh kan ngaihtuah a ngai tawh tak meuh a ni.

Kan thupui berah lut chho tawh ila. Mizoram hian sum leh pai tlakchhamna kan nei sang em em mai a, heng thil ngaihmawhawm tak kan neih chhan chu kan ram hruaitute mai bakah, mipuite vang a nihna lai pawh a awm ve chek ang chu. A ruhlang râwt râwtin han sawi ta ila. Kan ram hruaitute (kan sawrkar hna thawk ṭhenkhatte pawh telin) eirukna hi kan intihhmuhin kan pawisalo hle mai a, hei hi thil pawi tak leh ngaimawhawm takte zinga mi a ni ve ngei ang. Ram tan a ni tih ngaihtuah lêk loa kan hna neih angte remchanga laka mahni invûr kan ching ta riaute hi a pawi em em.

Eirukna avang hian a mimal takin hausa mah ila, kan tu leh fa lo la awm zel tur tana ram ṭha lo leh bawlhhlawh tak kan siam mek a ni tih kan hriat a ngai a ni. Eng ang pawhin miin ram tana sum leh pai tuk sate ei ruin hausakpui viau mah se la, ram a hausak theih loh phah si chuan, chu thil vek chuan eirute vek chu a nghawng tel leh tho tho a ni tihte hi kan hriat a ngai.

Mizoram hi tunah hian India ram state-ah chuan leiba ngah pawl tak zinga mi a ni a, leiba ngahna hian nghawng nasa tak a nei. Kan leiba ngahna hian kan ram hmasawnna tur nasa takin a tiṭhuanawp a, tlakchham kan ngah phah a, kan changkan tur ang pawhin kan changkan theih loh phah a ni. Leiba kan ngah em em chhan ni theia lang chu, kan ram hruaitute vang kan ti lo thei lo. A chhan bulpui ber ni theia lang chu eirukna bawk a ni. Kan ram enkawlna tur sum central lamin a bituk sate a hmanna tur dik taka hmang loa thil danga kan tihral leh khawih heu ṭhin vang niin a lang. Chu thil chuan kan ram hmasawnna a tiṭhuanawpin a timuang zo ta ṭhin a, changkanna lam aiin a hniam zawngin kan ram hi a kal phah tial tial ta ṭhin a ni. Leiba kan ngahna hi a sang chho zel a nih chuan Mizoram hi a la ngaihtuahawm chho khawp ang le.

Mizoram tan central lamin sum an ruahmante a hmanna tur dik taka kan hmang ta ṭhin lo hi thil ngaimawhawm tak a ni tel bawk. A hmanna tur development hrang hrangah hi chuan hmanna chin chu a awm teh meuh mai; mahse, hman tak loh pawh a awm ta nuaih ṭhin lai tak hi thil pawi leh fuh lo tak chu a ni. Hmanna tur dik takah hian a bo a bâng awm loin hmang ṭhin ila chuan kan khawsak pawh tun ai hi chuan a sang ngei ang le. Mipuiin harsatna kan tawh tam takte hi kan pumpelh thei ngei bawk ang. Chuvangin, kan sum hmannate hi dik takin a hmanna tur dik takah hmang ṭhin ila, kan ram tan tihna rilru pu chunga kan ram hmasawn hun hi a nghahhlelhawm khawp mai.

Kan ram hmasawnna tiṭhuanawptu lian tak pakhat chu kan intodelh lohna hi a ni. Mizoram hi ram intodelh lo tak, mahnia in enkawl lamah chuan beiseiawm loh tak kan ni. Intodelhna kawngah hian ṭan kan lak thar viau a ngai a; chuti a nih loh chuan kan ram leh hnam hma hun tur hi a ngaihtuahawm hle dawn a ni. Ram hausa ni tur chuan ram intodelh tak nih hi tihmâkmawh a ni a, a pawimawhin a ṭul hliah hliah a ni. Kan intodelh theihna atan kan hruaitute chauh ni loin, mipui lam pawh kan pawimawh hle mai a, kan koa tla tam tak a awm ve a ni. Chuvangin, kan ram kan hnam a lo changkan chhoh zelna tur hian intodelhna kan neih a ngaiin a ṭul hle mai. Mizoram hi tun dinhmunah chuan central tel lo chuan kan nung khawchhuak thei lo tawp ang kan ti thei hial ang. Central pawisa tel lo hi chuan eng kan la ni thei rih lo a nih hi. He thil kan innghahna lian lutuk hian nakinah kan ram kan hnam tana pawi thui zawng tak turin nghawng a nei lo ang tih tu nge sawi thei ang le.

Mizoram hi politics hian a luah hneh ve tawh hle a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Politics kan khelh dan tenawm tak takte hian kan ram a tibawlhhlawh ta hle bawk mai. Kan politics khelh dan hrisel lo leh tenawm lutuk hian kan ram ṭhanna tur kawngah pawh nasa takin nghawng a nei a ni. Eirukna kan tihte pawh hi kan politics khelh dan tenawm tak vang hian a tam phahin a hluar phah em em. Mipuiin an duh taka an thlan tlinte’n an tlin chhante hre chang tawh lek loa thlang tlingtute pawh ngaihtuah chang tawh hauh loa an ṭanghma hmasial taka an ngai ṭhin hi chu a tenawmin a ngaimawhawm hle ṭhin. Theihtawp chhuaha ram enkawl ta lo a, an puar an fânna atana mipui bum leh ṭhin mite Mizo zingah kan awm fo ta mai hi a pawi hle a ni. ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ kan tih ṭhin kha a boral chho ta riai riai ta em ni le? Kan nun dan mawi ṭhinte kha tunah erawh kan hre chang tawh lo chho viau mai a nih hi.

Kan ram enkawlna kawnga kan thil tih dik loh tam tak awmte hi a pawi khawp mai, nakin zelah kan tu leh fate tan nghawng lian tak a la nei chho zel dawn si a. Kan ram mai ni lo, kan hnam chimral thlengin nghawng nasa tak a nei thei tih hi kan hriat thar a pawimawh. Mipui aiawh tura inthlanna kan neihte thleng hian kan fimkhur a ngai hle tawh. Kristian ram inti tana thil mawi lo leh felhlel lutuka kan chetna hianin min la vuak let hun a la thleng ngei dawn a ni tih hi kan hriat a ṭul tak meuh a ni. Mipui lam pawn tih tur (duty) pawimawh tak kan nei tih hria ila, kan ram enkawl tur kan aiawha ding tur kan thlannaah hian fimkhur lehzual kan ngai tak meuh. Kan ram hi a la rethei si a, mi tinte kan pawimawh hle a ni tih hi i hre thar ṭheuh ang u.

A tawp ber tan chuan, kan ram hmasawnna atana pawmawh em em sum leh pai kan neihna tur kawngah hian kan zavai mai hian kan pawimawh tak zet a. Kan intodelh theih nante leh kan ram a lo hausak nante hian kan theihtawp chhuah a ṭul hle a ni. Thil dik lote do ngam a, kan veite kan au chhuahpui hi kan tih ngam ve tur a ni. Dikna chanvo kan neihte a ṭha zawnga kan hman ngam loh chuan nakin zela inchhirna min siamsak thei thil a ni tih kan hriat thar a ṭha khawp mai. Tute pawh hi kan pawimawh a, kan hmuh lai emaw, hriat lai reng meawa thil dik lo ti kan hmuh leh kan hriatte hi i phal lo tlang tawh ang u.


- Michael Vanlalrinngama, MA (Political Science), ICFAI University Mizoram.