TRAUMA
‘Trauma’ tih hi Greek thumal aṭanga lak niin, a awmzia chu ‘hliam’ (wound) tihna a ni. Pawn lam hliam hi chu a dam hma hle a, damdawi hmangtea enkawl chuan dam leh mai theite a ni hlawm. Chhungril lam hliam erawh thinlung leh rilru khawih thil a nih tlat avangin a hliam a thuk ṭhin hle. He hliam hi mi nazawng hmuhpui loh leh hriatpui loh a nih miau avang leh, langsar taka pawn lama a lan chhuah ve mai loh avang hian nasa takin mihringah nghawng a nei ṭhin a; rilru lam natna thuk takin bawmin, mahni nunna hial lak duhna ruamah mi a hruai lut ṭhin. Chhungrilah tuma hriat lem lohte’n an chiau vawng vawng a, hringnun hi an tan chuan thlaler ramah a chang tawh ṭhin a lo ni. Heihi trauma hnathawh leh nghawng a neih dan a ni tlat a, hengte avang hian ngaihthah mai mai chi niin a lang lo.
Khawtlang nunah
Kan ram, a bik takin kan khawtlang nun hi a ṭhenin ‘a dam lo va, na tuarin a rum mek a ni’ an ti a. ‘A dam alawm, Mizote hi thu belh kan uar a, kan sawi punlun nasa ve bawk a’ ti an awm bawk. A lehlam ve ve aṭanga thlir chuan inhnial theih tak a ni ang. Amaherawhchu, natna reng reng hian lan chhuah dan a nei a; a lan chhuah dan emaw, a rah (result)-ah emaw a hriat mai ṭhin. Chumi tarmit aṭanga thlir chuan kan ram dinhmun hi a lang chiang kuarh mai awm asin.
Tun dinhmunah chuan kan tan in (jail) leh kan home-te hi a full pup reng a; a chang chuan a full mai ni lovin, a awm thei chin bak pel rawkin tangte pawh kan indah lúk mai a nih kha! Ni tin chanchinbu chhiarin, TV lamahte han en ila, ‘Ruihhlo tam tham tak an man’ tih hi chanchin tharah chuan a serh zinga a mei ang a ni hial ta ve ang. Mipa fa ruihhlo avanga thi an tam thu kan hre chamchi a, nupa inṭhen kan tam thute hi a zirbing mite hian an sawi uar lutukte a nih ngawt loh chuan rapthlak tham tak a ni. Hnuchham leh fahrah tam tak kan siam mek zel chu a nih hi. HIV AIDS leh thil dangte hi chu kan hre zing tawk ta.
Heng tlemte chauh kan sawi aṭang ringawt pawh hian, zeldin leh a proof zawn kher ngai lovin, a chik peih leh luhchilh peihte tan chuan kan tual zawla hmuh theiha thil thleng reng a nihzia inhrilh nawn a ngai awm lo ve. Heng kan sawi zawng zawngte hian thup ṭhen awm hauh lovin kan khawtlang nun a pho lang a, pum nat chhan hre rih lo mah ila, pumna awm dan chu hai theih a ni lo ang chiah hi a ni. Hengte hi chhungrila kan ramin hliam (trauma) a tawrh mekte chu a ni.
Kan thu leh hlate
Kan Kristian hla hmasaahte khan ‘van ngaih hla’ a tam hle a; a chhan chu ringtu hmasate kha rethei têt ê an nih mai bakah, tihduhdahna leh nekchepna kara khawsa an nih avang a ni. An tan chuan ‘Aw ral tawh mai se’ tih te, ‘Chhum zinna piah lam ram’ tih te, ‘Ka nghakhlel chatuan chawlhna hmun’ tih ang chi thu leh hlate kha a ri a mawiin, ri ring awm reng pawh a lo ni. A chhan pawh lungngaihna thuk tak tawrh lai chuan thil zangkhai tak leh huau huau lam reng reng hian mihring nunah hmun a chang ngai meuh lo. Chutiang zelin rambuai lai thu leh hla a dang a, Mizoram harhna ho pawh kha kum 1906 aṭanga chik taka kan bih chet chet chuan thu leh hla ken bik a nei zel ṭhin.
Kan tunlai hla lar ho hi chik taka kan en a, kan bihchian chuan a hla thu chhunga inphum theology-te leh a hla thuin a thlen tum (telos)-te nen kan hmeh rem chuan, kan ram nat rukna leh chhungkaw buaina avanga harsatna kan tawh nasatziate hi a hmuh tlang theih ruak tlat a ni. Kan hla thu tam tak hian kan harsatna tawh te, kan fahrah nun te, kan baihvaizia te, chhungkaw kehchhia aṭanga hla thu insawr chhuak a nihziate a pho lang. Chung ang harsatna ril tak aṭanga Pathianin min hmangaih si zia te, a ṭhatna kan hmuh si ziate an tarlang tel zel thung. Chumi aṭanga Pathian pawhtu te, a ṭhatna temtute chuan ‘Ka tan Lalpa a ṭha’ an ti lo thei lo a lo ni.
Heng hlate hi tunlaia kan ṭhalaite hla phuah leh an tui pui ber ber hlate an ni hlawm a; a ropuiin a lawmawm tak zet a ni. Chutih rual erawh chuan, a hla lo chhuahna leh a phuahtu nun kawng (experience)-te chuan kan ram natna ruk (trauma) hi a keng tel tlat a, chumi aṭanga chhuah zalentu chu Pathian chauh a nihziate hi a tarlang chiang hle thung si. He chhungril natna ruk aṭanga miin Pathian a pawh tluka hlu hi a awm chuang awm lo ve.
Ngaihhlut tur dik
Enge ngaihhlut tur dik chu ni ta ang? Post-modern khawvela kan chen tawh avangin kan chhanna ṭheuh kha kan tana ngaihhlut tur hlu ber chu a ni ta vek mai! Inzirtir tur chuang pawh hi kan awm ta lo! ‘Chumi khami chu ngaihhlut tur dik tak chu a ni e’ tiin rawn ziak ta ngawt ila, i ngaihdan ni lo zawng a lo nih vaih chuan ‘Eng nge i ngaihdan chu ni viau bik, eng nge a ṭhat bik viauna’ tih hi chhanna ka dawn dan tur chu a ni mai.
Ngaihhlut tur dik erawh inhnial chiam ngai lovin a rahah a hriat ngei ngei dawn a ni. Tuna ka fate mithmuha ka tuipui em em, anmahniah pawh influence ka hnutchhiah hialte hian kan chhungkaw tan hnemhnanna nakinah a la nei dawn em? Tuna hun khawhral nana kan hman nasat em em hian ka mimal, chhungkua leh fate nun hi a la eichhe dawn em? Tuna kan kawng zawh tur hi a tam zawk tih dan leh, lawm hut hut zawng ni lo mah se la, kum sawm/sawmhnih hnuah chuan rah ṭha a chhuah zawk ang em?
Mite lawm zawng apiang lawm ve thei nih te, a chhuak thar ber ber leh a lar apiang, a rualpawl tawka hriat ve zel, neih ve zel tum te, kawn chei awmna apianga kal ve theih zel te, chhungkaw ṭul tam em em lai pawha futsal khel tura sawm chhuah ziah theih te, concert, puipunna leh huau huau awmna apiang hre ve thei zel leh kal ve zel thei nih te, restaurant leh park/spot vela intawllenna apianga hmel hmuh tur awm ve ziahte hi thil hlu tak, ngaihhlut leh ngaihsan tur chi a ni ang em? Kan ngaihhlut ber berte hian keimahniah hlutna min pe let dawn em? Nge hlimthla anga ral leh satliah mai mai tur? Ngaihtuah chian ngai thil a ni tlat a ni.
Keimahni thil tih ngeite hian khuareiah chhungril lamah ‘hliam reh thei lo’ (trauma) min siamsak leh fo ṭhin tih hria a, Bible zirtirna ang taka Pathian ṭihna nena uluk leh fimkhur taka nun hman a, inzir fo hi hringfate tih tur pawimawh tak a ni ngei ang le.
- K. Lalrammawia, Zawlnuam