Written by
- Lalremruata Khiangte
Bawngkawn

Mizo zu

Mizoram sawrkar hian MLTP Act hmanga kum 17 zet zu a lo khap tawh chu sûtin MLPC Act hmangin state pawn aṭanga zu chaw lutin a zuar a. MLPC Act chu zu chhe in ho hrisel zawk nana siam ni âwmin an sawi a. Mipuite hriat ve dan chuan zu aṭangin nitin chêng nuai têl teh meuh lak luh ziah a ni. Heti chin chauh pawh hi sawi ila, sawrkar leh mimal ang pawhin, zu hian Mizote economy chawisângin a tihmasawn thei hle tih a lang.

Champhai leh Hnahlan mi­puiten uar takin grape an chîng a, zawrhna lamah harsatna a awm leh si. Zu sak phalna an dil a, alcohol tlemte chauh telh turin sawrkarin phalna a pe a. Champhai leh Hnahlan vêlah chuan Maruti car chu sawi loh, Sumo leh Pick-up lei thei apui an tam tawh ngawt asin.

Arunachal Pradesh chuan Kiwi tui sawrin in tur tui tak a siam chhuak a, a hlawk êm avangin an intihhmuh hle. A aia hlawk zawk turin theitui zu siam theih a nih thu mithiamten sawrkar hnenah an thlen leh tawh a. Tunah hian 'Arun Kiwi Wine' siam turin chak takin hmâ an la leh dêr tawh (The Shillong Times, May 11, 2015). Kan kawmchhak lawk Manipur state-ah pawh hmanni lawk thlenga an khap Sekmai zu chu ûma thunin uluk taka seal thlapin an zuar chhuak chur chur tawh bawk (Zalen, May 25, 2015). Zu sak phalna an dil lawm lawm chung pawha sawrkarin a pek phal loh avanga Guwahati lama zu sakna hmunpuia Hnahlan leh Champhai vela grape chîngtuten an theitui an la hralh reng hi hriatthiam a har takzet.

Zu hi ram economy chawisânga tihmasawntu a ni zel. Marlborough a zu sakna hmunpui avangin New Zealand ram sum lak luh (GDP) $ 2.069 billion ni ṭhin kha kum 2014 tawp (March 2015)-ah kha chuan $ 2.282billion zetah a invawrh kâng dâwrh mai a ni. Ethiopia ramah pawh kumin chhung hian an zu sak zahve 1.2 million bottles chu an ram chhunga hralhin a chanve dangte chu ram pawna Ethiopian ho in tura thawn chhuah theih an inbeisei. China sumdawngho phei chuan bottle 24,000 man zet an zu pe lâwk diam tawh asin. University of Montana a Bureau of Business and Economic Research zirbing mithiamte chuan Montana a zu leh beer sakna hmunpuite chuan mi 2,000 chuang tan hna nghet siam sakin $54,000 vel an hlawh theih phah niin a tarlang a. Zu leh a kaihhnawih thilte avanga chhiah lut zat pawh $36 million chuang ni tura chhût lâwk a ni nghe nghe.

Zu leh a kaihhnawih thilte avanga ram leh a chhunga chêng mipuite dinhmun lo sâng chho ta hi khawvel hmun hrang hrangah hriat tur a awm reng a. Chu chu Mizoram sawrkar pawh hian a hre chiang hle. Chuti chunga kan sawrkarin mipui mimir zawng zawngte pawh huapa kan economy a lo sân zawkna tur ruahmanna a nei duh tlat lo hi a zia lo hle.

Sawrkar economy tih sân nan zu aṭanga chhiah lut tur a hmu tai tih a sawi ri duh miah lova. Tuna MLPC Act hmanga zu zawrh mek pawh hi tualchhuak zu chhe in ho hriselna a lo ṭhat phah zawk beisei vang lam hawi vekin an sawi a nih kha. Zu a han zuar ta chêng a, zu chhe in an awm tawh loh avanga mipuite hriselna dinhmun a lo ziaawm sawt thu sawi leh hriat tur a awm lo. Nitinin chêng nuai chuang tehmeuh sawrkarin a la lut ṭhin tih erawh kan hre zing ta malh malh hle mai. Hei hian Mizoten zu chhia kan in avanga kan hriselna dinhmun chhe zel aiin zu chhiah aṭanga sawrkar sum bâwm a lo muk leh thuai tur an ngaipawimawh zawk tih a tilang chiang khawp mai.

Ṭuan leh mâng aṭang tawh khan khawsak harsa zawk leh hmeithaiten intunnun nana an hman ber chu zu zawrh a ni tih kan haider tlat reng hi a zia lo takzet. Mimal leh mipui mimir tel hauh lova zu zawrh hi sawrkarin duh tak tak se chuan tuna zu zuartu PSU-te hi supplier atan a hmang thei. Mahse, a duhsak zawng mi (company) pahnihte thu a thlunpui a. A zawrh lam pawh PSU-te kutah a dah a. An chhawr ṭangkai theih turte vur tumna a ni tih a lang chiang khawp mai. Chuti ni suh se, tuna zu supplier-te hnen aṭang hian zu zuar duh apiangin an lei ve mai ang a. Remchang apiangah an zuar ve mai tur lah ni.

MLPC Act hmanga zu zawrh a han nih dawn tak tak chuan zu chhiah chauh hmu tai lovin zu aṭanga hlêp awm thei zawng zawngte nen lama hui luh vek chu sawrkar thil tum ber a ni ta a. Chuvangin, Champhai leh Hnahlan vela grape chîngtute hnenah pawh zu sak phalna a pe duh lova. Mimal leh pawl dangte hnena zu sak leh zawrh phalna pek lah a tum hek lo. Mi ramah chuan sawrkarin mimal leh pawl hnenah zu sak leh zawrh phalna a pe a. Chhiah a dawng ve thung a. Mizoramah chuan zu supply phalna mimal (private firm) hnena pe siin zu aṭanga hlawkna zawng zawng têl vek a nih theih nan PSU-te a zawrhtir a. Kan sawrkar hian lehlamah awr dumin lehlamah awr a sen chiang alawm.

Mizote zu sa thiam tak, mir tak, hmuingil zet kan ni hlawm a. Zupui, zufâng leh rakzu te hi 'duichuani' leh 'sekmai' te ai daihin kan sa thiam a. Tuna kan sawrkar hrawn mek hi chuan, kan hnam ziarâng leh nihphunga bet tlat hmanga awlsam taka ram mipui sum dinhmun chawisânga tihmasawn theitu pawimawh tak hi a ngainêp lui tlat reng a. Sawrkar berin sum a ngah phawt a hnu, mipuite hi chu pachhe reng mah ila a pawisa thertê lo a ang.

Zoram pawn aṭanga khual ṭha thleng ṭhinte chuan Mizo zu in an châk thu an sawi ka hre fo tawh ṭhin. Sâp pachal pawh ni raw sek sek, Manipur tlawha zinte chuan Meitei zu hmingthang 'sekmai' in an châk ber ṭhin. Ram pawn khualzin mite chu sawi loh, tualchhung mite ngei ngei pawh hian 'Sâp zu' aiin zupui, zufâng leh ruih duh vanga inte zingah rau rau pawh 'a sen chi' aia rakzu duh zawk an tam hle tih hi sawrkar hian a hre lo der reng dawng em niṭ Tuna kan sawrkarin zu a zu lakna Meghalaya leh Assam state a mite ang bawkin Mizote hian, a bik takin Champhai leh Hnahlan vela grape chîngtute leh lek phei chuan, zu sak kan thiam ve tih hi kan sawrkarin a hriat ve a ngai.

Sawkarin zu a chaw lut a, a zuar bawk a. Nakin lawkah chuan tuna "Kan vengah zu zawrh kan phal lo" ti fo ṭhinte pawh hian sawrkar na na na, an dan zawh chin a lo la thleng thuai ang. Chutih hunah pawh chuan mimal zu zuar haw hle siin sawrkar zawrh erawh kan haw lo der vêl ang a. Sâp zu zuar tlawn hlûrh siin Mizo zu zuar kan ngainêp ang a. Tunah pawh state pawn aṭanga zu phur lut ruih ruihte man ngam si lovin hmeithai zu zuar erawh kan dîm lo hle a. Kan sawrkar hian sawrkar chu hausa thûr thûr sela, mipui mimirte erawh pachhe reng se tih policy a kalpui mek reng avang hian hausa leh pachhe inkâr a zau tial tial ang a. Motor liana zu phur lut thei ngaihthahin pachhe zualin galon khat lek Mizo zu an lei kan man sak a. Kan khawtlâng chhuahsan turin kan la vau zui ta dah a.

Hnam fing hmasa zawkte leh ram changkangte tihdan entawnin a duh apiangin zu an zawrh theih nan permit pe ila. Zu sa thiam apiangin zu factory phuisui tak an din theih nan permit pe phal bawk ila. Rui kher lova zu in dan inzirtir uar ila, chutih hunah chuan khualzin mite kan hîp nasa lehzual ang. Tualchhuak zu in duhte tan pawh Mizote leh Mizote vêk kan indawr kual ang a. Kan ram pawisa hi kan ramah vêk a vir vel thei tawh ang. A sen chi in duh tan a awm ang a. Champhai siam kher, Hnahlan siam kher duhte tan pawh a awm ang a. Vai leh hnam dang siam, state pawn aṭanga lak luh kher duhte tan pawh a awm bawk ang a. Tin, ruih duh vang ni kher lova zupui leh zufang in duhte tan pawh a awm bawk ang a. Kan ram (sawrkar) chauh ni lovin a chhunga chêng mipui mimirte economy pawhin nasa takin hma a lo sâwn tawh dawn a ni.