KAN DÂWN HIAN VAIBÊL DÂWN TAL CHEN SE

Mahni ram chhung pawh ni lo, ṭhenawm state chhunga chêngte buaina chuan loh theih lohin min luh chilh a, kan Zo hnahthlak unaute tawrhna avângin kan lungngai a, kan thinrim ve mêk chu a nih hi. An pi leh pu aṭanga rei tak an lo luah tawh ram, thinthi diaia mahni in chhunga an lo khawsak ṭhinna hmunte chu chi leh chi inhmuh thiam lohna avângin himna an zawnsan a ngai a, an in leh lo hlu tak takte pawh an tlansan a ṭul ta. Thlahtu thuhmun, unaute bêlin Mizoramah an rawn tlan ta lawng lawng mai a nih hi.

Tûn dinhmunah chuan ‘Hâ aiah hâ, mit aiah mit’ tiin an inbei mek a ni a. Inhmu thiam lo ta chuan lehlam lehlamin an chêtna inthungrulh zat zat kha rambuai zia leh nihphung a ni. Chuvângin, kan unaute’n an tawrh rualin Meitei ho pawhin a thungrulhna an hmu ve zat zat zel tho mai. Manipur buaina hi fel thuai se kan duh rual hian, sâkhua, hnam, politics thlenga buaina a nih avângin chuti maia reh tur a nih loh hmel a. Chuvângin, keini leh anni kan Zo hnahthlakpuite pawhin ruahmanna ṭha leh fing tak kan neih thiam a pawimawh hle a ni.

Mangan tâwpah chuan unaute chu thisen zawmpui tih takah kan inpan lo thei lo va. Harsatna leh buaina a thlen meuh chuan Nagaland, Assam tih vel ai chuan Mizoram chu an thlang lo thei lo. Keini, he rama lo chêng mekte pawhin state ramri daidanna lian tak awm mah se, thinlunga inunauna thuk tak avangin an hliam chu kan hliam, an tawrhna chu kan tawrhna tiin lainat takin kan lo kuangkuah a. Theih chu ni se, an tan vana arsi lak thlengin kan huam a ni. Mahse, kan tih theih piah lam, state boundary-in min daidan miau avangin duh thâlin kan che thei si lo.

Tunah hian Mizoram hmar tlângdung, khawchhak lam leh a ram laili thlengin kan unau râltlante tam tak an awm mêk a. Kan sawrkhar hmasa aṭang tawh khan theihtawp chhuahin kan lo tuamhlâwm tawh a. School naupangte ni se, admission fee leh monthly fee-te âwlin a ram leilung fate ai mahin kan duat zâwk ni pawhin a ngaih theih. Central lama kan dil angin anni tuamhlâwmna tur thilte hmu lo mah ila, ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ ti chungin tun kan thleng chho ta a nih hi.

Manipur tualchhung buaina hian keini ram pawh min kâng kâi ta lek lek niin a lang a, hmun ṭhenkhatah chuan meisî a lêng ṭan nite pawhin a ngaih theih. Kan unaute thlavâng kan hauhna lamah an do Meiei-te pawh Mizoram chhuahsan turin kan ti a; Manipur ram chhunga kan unaute’n an tawrh mek laia pang him leh thlamuang taka an awm kan duh bik lo. A duhthawh deuhte phei chuan Manipur sawrkhâr pawh na taka kar a, kan thu an awih duh lo a nih phei chuan hriam lek mai pawh kan hnial lo a nih hmêl. Kan unaute thlavâng kan hauh nat êm avangin kan sawrkhar ngei pawh kan duhkhawp lo va, mi ṭhenkhat phei chuan mahni unaute thlavâng pawh hauh ngam lo tiin kan dem ṭan ta hial mai.

Ram buai leh innghirnghona thil a lo thlen hian rilruah Zelenskyy leh a naute an lo lang vat ṭhin a. Ram tê tak tê, mihring pawh tlêmtê ni chungin khawvêl ram ropui Russia an han hmachhawn mai ngam hi kan fakin huaisen pawh kan ti mêk a nih hi. Tin, khawvêl ram hrang hrangin ṭanpuina an pek dan leh an thlavâng an hauh tlat dan kan hmu a, aia lian leh ropui zawk lim hreh lohna pawh rilruah an tuh lo thei lo. Chutih rualin, Arakan awm laia jet fighter lo thlawk, ‘Kan pawlte’ lo tih ngawt erawh kan hnemhnânpui zui lohzia kha an sawi duh hle a nih kha. Engpawhnise, Ukraine chu mahnia ro inrel ram (independent country) an nih miau avangin an hawina lam lam kha an hawina lam a ni mai.

Keini erawh lunghnûr leh tui lo chung chunga India ram chhunga hnuh luh kan nih avangin India sawrkhar rorelna hnuaiah kan awm a, duh duh lam hawi leh pingpei mai mai te, independent lam hawi emaw, Indian lipui sah zawnga thusawite phei chu fimkhur ngai tak a ni. Tunlaiah media an chak tawh êm êm a, kan Chief Minister-in USA a zin ṭuma Zo hnahthlak inzawm khawm a duhzia lam hawia a thusawi pawh Republic TV lama an hotupa Arnab Goswami-a’n phih awh dan phêt a zawng a nih kha. Hetih mek laiin, Biren Singh, Manipur Chief Minister lahin central lam hotute lâwm zawng tak tur a lo chhâk chhuak ṭhin vei râwl nen.

Amah pa ropui L.Keivom-in Doordarshan tuipui chu vehbur khawn nan duh hle mah ila, Davida arsi lui leh Kalvari hnûn aṭanga luang chhuak khawthlang tuipui kan fin duh zawkzia a sawi kha a takin a lang chho zel a. India zawm ai chuan tiin kum 20 chhung zet kan rammû a, khawbu hâl leh khaw khawm zawng zawng te, nunna tam tak kan chân hnu leh hrehawm tam tak kan tawrh hnuin kan duh loh, hransan kan tum ngar ngar India ramah bawk kan let leh a. Mahatma Gandhi-a ten pangpâr huan zau tak, mawi taka pangpâr chi hrang hrang pâr vulna hmun nia a sawi hi ṭâwmpui harsa kan ti a, a ai chuan crown colony pawhin kan lung a lên zawk tlat. Mi tam takin Indian rilru kan pu thei miah lo pawh hi thil mak a ni lo, thil âwm tak zawk a ni.

Mahse, tun dinhmunah chuan duh thlang thei kan ni ngawt lo va, India aṭang hian puanthuah i têl ang aw ti ngawt thei lah kan ni hek lo. Kan vun rawng leh pian, cheziate hi a Indian lo va, khawchhak lam hi kan zawm tur ni zawk awm tak a ni tiin ‘Hello China’ han ti tak tak vaih ila, India hian chuti maiin min indantir rêng rêng lo vang. Manipur ang thovin AFSPA an puang ang a, rambuai hrehawm nunah khan kan lêt leh dawn tihna a ni. Tin, tunah hian kan dàwnin vaibél dàwn a chen loh va, India ram inkaihhruaina dan pal peh zawnga kan kal chuan thim thuah hnih kan tih fo kha hmachhawn mai thei kan ni ve tho.

Mi ṭhenkhatte’n Zo hnahthlakte rorelna pakhat hnuaia awm an han aupuite hi ngaihtuah chian ngai tak a ni. Kan ṭhenawm state leh ram hrana Zo fate luah ram neitute hian an ram inchi 1 pawh min sah ṭhen thei dawn em ni? Mizoramah hian lo haw khawm vek mai se ti dawn ila, anni lamin an duh dawn teuh si lo. Chuvângin, ‘Ramin rî a nei a, hnamin rî a nei lo’ tih hi kan thupui ni zawk se, kan awmna hmun apiangah Mizo rilru puin inunau tlat ila, a theih leh remchan ang angin indâwm kâng tawn ila a ṭha mai e. State & international boundary-in min kham hnan chung chunga a taka luan khawm tum hi thil theih ni pawhin a lang lo ve.

Hêng thu hi ngaih loh lama ngaih chi a ni lo va, Zo fate inpumkhat tura kan hmalakna kawngah ngaihtuahna fîm kan hman a ṭulzia sawina a ni. Manipur-a kan unaute dinhmun lainatawmzia leh ṭanpui an ngaihzia hi kan hria a; NGO leh a thei theiin kan theihna zâwn zâwna kan puih pawh a ṭha a, kan tih ngei ngei tur a ni. Kan sawrkhar pawhin tih theih tam tak a neiin a ti ngei ang. Independent ram ni ila, duh thâla kan unaute thlavâng han hauh pawh a ṭhat tehlul nen, India ram chhunga awm, state ramri kham hnan kan nih tlat avangin duh thâlin kan che thei si lo a nih hi.

- R. Lalfakawma, Seling