ṬANRUAL A HUN TAK ZET TA
A kamkeuna
Sapṭawnga ‘Unity is strength’ tih hi Latin phrase chuan ‘Ex unitae vires’ tih a ni. Kum 2000 AD hma lam khan South Africa chuan he Latin phrase ‘Ex unitae vires’ hi national motto atan an lo hmang tawh ṭhin. Hmawlhte pakhat ulh tliah ai chuan sawm tel khawm ulh tliah a har zawk! A chhan chu an ṭan rual tlat vang a ni. ‘Ṭanrual hi chakna a ni’ tih hian inpumkhata lungrual taka ṭan tlanna hi a kâwk ber a, hneh har tak an ni. Tam ringawta ṭanrual a nih loh chuan ek vuak pherh ang chauh a ni tho ṭhin. Mi tlêmte pawh ni se, an ṭanrual tlat chuan hneh an har ṭhin hle.
Mizote hi nuai 12.52 vel zet chauh kan la ni a, heti chung hian kan la ṭangrual lo viau lehnghal a. Hmun ṭhenkhatah phei chuan chi inlak bingna a la hluar hle. Mizo tih leh zo tih vel mai maiah pawh buai êm êm tawk lah bo lo. Manipur leh Myanmar ang khian a chhungah hian buaina khirhkhan tak tawk ve thut ta ila phei chuan mual daih chhung mahni chénpui chhungkhatte leh ṭhiante tlanchhiatsan kan tam ngawtin a rinawm. Mahni in lum leh awmhmuna pâwr tak taka ṭawng chhuak ṭhin, a saseh tak tak a lo thlen veleha ui padâwp ang maia meikhupa tlanchhe leh zûl zûl mai tur hi tunlai ṭhalai ṭhangtharho zingah phei hi chuan an tam viau mai thei. Chuvangin, chi inlak bingna ṭha lo tak, ṭanrualna daltu hi sirah hnawla Zo fa, Zo hnahthlak zawng zawngte lungrual taka hma lam pana kal a hun tawh tak zet a ni.
Tute nge ṭangrual?
Harsatna tãwk hlek ila Mizote hi kan la tlêm tham êm avangin kan zãm fo ṭhin. May 3, 2023 aṭanga tun thleng, thla 18 chhuang zet Manipur Meiteihovin Zo fate min diriamna chuan ziaawm lam pan ahnekin zual lam a la pan zel niin a hriat theih. Manipur-ah hian mihring nuai 36.49 an awm a, chung zingah chuan tlang mi (tribal) nuai 11.67 (11,67,422)) an ni a, chu chu mipui cheng zat atanga chhuta 41.1% an ni. Meitei bik hi 53% niin, a bak chu Naga 20%, Kuki (Mizo) 16% leh tlangmi dangte an ni.
Manipur-a kan unau Zo hnahthlak chi peng hrang hrangte hian an tuar nasa tawh hle a; hetih lai hian, arpui mei anga ṭangtual ṭhap tur kan nih laiin, chi bil inlak bingna boruak hian min khawih buai leh zauh ṭhin. Mahni Zo hnahthlakpui kut inthlakna leh indiriamna sawi tur leh hriat tur a awm veleh zauh ṭhin a; hengte hian khawvel hmun hrang hranga Zo hnahthlak awmte rilru a tina thei hle ṭhin a ni.
Hetih lai hian, Zo hnahthlakte min diriam mektu Meitei 53%-te hi tam hle mah se, an ṭangrual thiam hle a, a huhova chet lakna turah chuan a tam thei ang ber inhlawm khawma chet an ching hle a, an hlawhtling tlangpui bawk. Tuna buai meknaah pawh hian an ṭanrual thiam êm avangin central force chi hrang hrangte pawhin an ngam meuh lo va, buffer zone paltlang luiin, kan unaute an bei fo thei a, hei hi an chan ṭhatna hnar pakhat a tling. Meiteiho ang chiah hian hmelmate bei tur hian ṭangrual ṭhap thei ila chuan tun ai hian hma kan sawn ngei ang. Zo hnahthlak thisen kaite phurna tireh rawih thei khawpa chi bil inlak bingna thawm leh thil tih hriat tur leh hmuh tur lo awm leh zauh ṭhin hian Zo hnahthlak hnam chi hrang hrangte kaiza tha a tizuai leh ṭhin a ni.
Chuvangin, khawvel hmun hrang hranga Zo hnahthlak awm zawng zawngte inpumkhata innauna ṭha nei a, kawi kâwm thin ang ṭhapa awm reng turin a tharin ṭan kan lak a hun tawh tak zet a ni. Nov. 7, 2024-a Meitei Chalranghovin hmeichhe awm nêm pawisawi lo, kan farnu Pi Zosangkim (31) fa 3 nei, rawng taka sawisaa pawngsual hnua a nung chunga an hal hlum leh, Nov. 10, 2024-a CRPF hovin Jiribam district-a kan pasalṭha huaisen mi 10 lai nunna la a, an sawisak dante kha a va han runthlak tehlul em! Martarte thisen hian min au mek a ni lawm ni? Heti taka kan tuar nasat tawh chung pawha chi inlak bingna avanga thawm riva duhawm lo tak tak kan hre leh fo a nih phei chuan hnam boral tlak leh chimral tlak kan ni tihna a ni ang. Chuvangin, tun aṭang chuan ‘Ṭanrual hi chakna a ni’ tih hi a taka tihlawhtlingtu nih ṭheuh tum tlat tawh ang u.
Engtia ṭanrual tur nge?
Ṭanrual tih vanga hmun khata awm khawm a, a huhova kan hmelmate beih emaw, a ruala chet laka a huhova a ruala hmachhawn kher tur tihna a ni lo. Khawi kipah pawh awmin cheng ila kan nihnaah chiang ila, kan tih turah chiang ngam bawk ila; huaisen takin inpumpekna nun nen kan ram leh hnam humhim duhna thinlung puin theihtawp chhuahin inbuatsaih a, englai pawha inralring rengin awm ṭheuh ila a pawimawh ber chu a ni. Rethei bakberh tak leh dinhmun tleu tak pawh ni mah ila, kan theih tawk leh phak tawk ṭheuhah kan ṭhenawma kan unaute harsatna sukiang tur hian theihtawp kan chhuah tlang thei a ni. Ei leh bar, silh leh fen, sum leh pai leh mamawh dang tlakchham tam tak an neih mekte hi a tir aṭanga tun thlenga kan phak tawk ṭheuha kan tuamhlawm tawhna leh tuamhlawm mekna hi kan ṭanrualna hmel ropui tak lo lang chhuak chu a ni. Tun aia nasa zawk leh ṭhahnemngai zawka ṭan kan lak lehzual a hun tak zet ta.
Chuvangin, Zo hnahthlak khawvel hmun hrang hranga awmte hian kan unau Manipur, Myanmar leh Bangladesh-a awm harsatna tawk mekte hi sum leh pai, silh leh fen, ei leh in, bungbel leh hmanraw eng emaw berah kan theihna zawn ṭheuhah a hma ai khan ṭan la tharin i tuamhlawm chhunzawm sauh sauh ang u. Tin, kan ṭanrualna tiṭhuanawp thei zawngin chi bil inlak bingna tur zawnga hmalakna chi rêng rêng hi awm tawh lo se. Chutiang zelin, social media platform hrang hrang hmang ṭangkaitu zawng zawngte hian kan unaute chan chhiat theihna tur thu belhchian dawl lo, rilru tichi-ai thei vawrh darh kawngah tun ai hian fimkhur lehzual se a van tihzia dawn êm! Media war hian a thawk na hle a, thil ho têah media war hi kan hman thiam lohva kan fimkhur loh chuan ṭhut hmun aṭang pawhin kan unaute chungah harsatna nasa tak kan thlen thei a ni. Chutiang bawkin media hi fimkhur tak leh awmze nei taka kan hman ṭangkai chuan kan unaute tana kawng sialtu ṭha leh ṭangkai tak a ni tih i hre reng bawk ang u.
Châwl hman kan ni lo
June 29, 2021 khan Hailakandi SP Ramandeep Kaur, IPS hovin Assam police mi 200 vel chuan Mizo pa thlam leh thlai tihchhiain, Pu Chhandama, Field Veng, Vairengte ramah chet an rawn la a. Assam police-te hi Pu Chhandama, Field Veng thlam an tihchhiat bulah inkulh an tum a, Vairengtein hma lain an phal lo. A hnu dar 7:30 pm khan an SP hova lo thawk lehin, mipui tlem tê paltlang luiin Pu Chhandama huanah inkulh tûrin riahrûn an rem lui a. Kolasib Addl DC hovin IR sipai battalion 1 tling lo an awm lain, Assam lam hi Hailakandi SP hovin company 2 vel an lo kal a, he lai ram hi an luah lui ta a ni. Vairengte Joint VC-te thuchhuah angina, ramri-ah Mizoram Police-te riah bûk sak hnatlang neiin IR duty-na tur an buaipui a; 02/07/21 khan Assam police-hovin an ṭhiat leh nia sawi a ni.
Ṭanrual hi chakna ni mah se, tam bawk a, ṭanrual bawk phei chu chak lehzualna a ni. Abrahama policy kalpuiin Mizote'n chi inthlah pun lamah ṭan la thar sauh sauh ila, sâwn pai, pâi tlang leh ngam lova tihtlak tum mekte paw'n ṭhahnemngai takin pâi tlang hram hram teh se; chutiangin tlangvalte pawhin ṭan la thar sauh sauh se. Nu leh pa, fa la nei theite'n theihtawpin ṭan la theuh bawk se. Mizote'n kan tam hneha kan ṭanrual tlat chuan hnehna kan la chang ngei ang. Meiteiho pawh hi an tam chak hle a, keini Zo hnahthlakte hi kan la tlem si a, min zuam mah mah a ni. Huaisen lamah min tluk lo mah se, tam lamah min tham lo lutuk hi an inluling uchuak mek a ni. Chuvangin, Zo fate hian khawvel dâp chhuah tumin Abrahama chithlah policy hi uar thar leh ila, kan inthlah pun tam zawh poh leh kan huaisen ting mai dawn a ni.
A tlangkawmna
Assam nena state ramri buai thuah pawh khan mipui inlungrual tlãnna ber, Notification no. 2299P dated 20th August, 1875 kha lungrual takin a tâwp thlengin ṭan chhan tlat ila, kan chinfel chhungin hemi anga ramri rin chin zelah mipuiin luah khat nghal zel tur khawpin inthlahpung tam bawk ila. Mizoram Synod policy pakhat – inthlah puna fa neih tam policy tihhlawhtlinna ni pah fawmin kan ram kan zauh thei ang a, kan hnam kan humhim thei zawk bawk ang. Kan tam hneh hrim hrim chuan tharum thawh kher ngai lovin kan ramri dik tak kan humhim reng thei dawn a ni.
Mizoram chhunga chêngte hian kum 1875 notification anga inner line hi kan hre chiang lo a nih chuan Survey of India, The National Survey & Mapping Organisation of the country under the Department of Science & Technology-ah ramri rin chiang taka kan hriat theih nan chak takin bawhzui ila. Chumi ang chuan state pahnihte remtih tawnnain border fencing ft. 5 tala chhahin hung chhuak vek ila, chumi hnu pawha min la rawn chawk buai fo a nih chuan eng ang pawhin lo do let ila, tuma'n min dem thei lo vang.
Engpawhnise, kan Chief Minister leh Council of Ministers & MLA-te hian Zoram mipuite leh Zo hnahthlak zawng zawngte hi min thlâwp ṭha em em phawt mai se, hetianga ṭanrualna hi kan nei thei an. Kum danga ramri humhalhtu zirlaite leh hma latute ang kha awm reng bawk ila, tuna kan luah mek chin tal hi kan chân ṭhen tawh loh nan theihtawpa hum a ngai a ni. Hetianga kan state sorkar, Zoram mipui zawng zawngte leh Zo hnahthlak zawng zawngte ṭanrualna ang hi tun hnuah pawh vawng nung zel ila a duhawm hle.
A tâwp berah chuan, he ṭanrual theihna hi Pathian vang liau liau a ni tih hriain, Pathian hnenah lawmthu i sawi ṭheuh ang u.
-Dr. C. Lalrampana