Ralkapzauva rilru
Zirna sâng zawk zir tura Rapkapzauva leh a pa Aizawla an kal chu, Aizawl naupang pakhat chuan, "A! Saw en teh u, mikhual naupang saw! Awh! Kei zawng a bâl lutuk! A ke saw, a ke saw," a lo ti a. Tichuan, Ralkapzauva en tur chuan an lo pung khawm ṭak ṭak a ni awm e. Zahna leh thinurna chu ngawi renga pal daiin, hma lam panin Ralkapzauva leh a pa chu an kal zel a. An thil tawn avang chuan Ralkapzauva chuan "Inbual chu a rem phawt chuan ka ngaihsak deuh tawh ang," a ti rilru neuh neuh va. Tichuan, "Tuipui râlah chuan kan nghawngte chu a bâl bik tih pawh kan hre ngai lo va, ka la intiam hmaa Aizawl naupangin a bâl lutuk e, min han ti chuan ka rilru a khei riau mai a, Aizawl naupang aia fai ka tumna chu ruh tak a ni," tiin (Zikpuii Pa thawnthu, 'CC Coy No. 27'-ah) a sawi chhuak a ni.
Ni e, kan thil tawn hrang hrang–harsatna, manganna, lungngaihnate hi a dawngsawngtu azirin a danglam thei khawp a ni ang. Mi ṭhenkhatte'n beidawn nan, tawpsan nan an hmang thei a; mahse, mi ṭhenkhatte erawhin a ṭha lama nawr kaltirtuah leh a ṭha lama hmasawntirtuah an hmang hlauh ṭhin a nih hmel. Ralkapzauva'n, "Inbual chu a rem phawt chuan ka ngaihsak deuh tawh ang," a tih leh, "...Aizawl naupang aia fai ka tumna chu ruh tak a ni," a tih khian, a êng zawnga thil thlir ṭhin mi a ni tih a hriat theih. 'Aizawl naupang ho chuan thingtlang mite min va hmusit ve' tiin a indawm kun thu kan hmu miah lo.
Bible-in, "A suangtuah ang chiah zelin a ni a awm ni," a lo tih ang khan, kan ngaihtuahna, kan rilru puthmang a pawimawh tih a chiang a, rilru put hmang dik neih a pawimawh tih a hriat bawk. Mafaa Hauhnar paw'n, "A pawngpawr zawnga min han khei a, min han khak let an awm chuan min tichak thar a, phûrna leh huaisenna min pe ṭhin," (C. Lalawmpuia Vanchiau, 'Tualchher Criticism', 2024, p.216) tiin a sawi mai bawk kha.
Scientist ropui Albert Einstein-a khan ‘Special Theory of Relativity’ chu kum 1905 khan a duang chhuak a, kum 1915-ah ‘Theory of General Relativity’ a duang chhuak leh bawk a nih kha. Einstein-a khan Special Theory of Relativity a hmuh chhuah hnu leh General Theory of Relativity a hmuh chhuah hma inkarah khan harsatnain a tlakbuak a. Kum 1908 aṭanga kum 1914 chhung khan Einstein-a chuan 'Theory of Gravity' leh 'Special Relativity' inmilna/inremna formula zawngin a bei nasa hle a; mahse, vanduaithlak takin a hlawhchham a ni. Chuta karah German physicist Max Planck-a chuan Einstein-a hnenah, "Ka ṭhian hlui i nih avangin ka thurawn che chu... I thil buaipuiah hian i hlawhtling dawn lo, i lo hlawhtling mial a nih paw'n tuma'n an ring chuang lo vang che," ti meuhvin a hrilh a ni! An in chhungah pawh harsatnain bu khuarin, vanduaithlak takin a nupui hmasa ber nen an inṭhen avang chuan, a fapa nen an awm hran a ngaih phah ta hial a. Mahse, a tawp a tawpah chuan a tumruhna leh a dawhtheihna avangin General Relativity Theory chu kum 1915 khan a hmu chhuak ta nge nge a ni. A harsatna tawh hrang hrangte hian hma lam pan tura nawr kalin, a thil tum hmu chhuak lo thei lovin a siam ni berin a lang ('Science Reporter', December 2015, 'General Relativity at 100' by Biman Basu).
General Theory of Relativity chungchang han sawi zau hlek ila. Hmun (space) hi dimension pathum nei anga hriat a ni a–san zawng, a dung, a vâng zawng emaw, chhuk leh chho, ding leh vei, hnung leh hma emaw tiin. Special Theory of Relativity (STR)-ah chuan hun leh hmun hi inang renga ngaih a ni a. Hemi hmang hian van thengrenga thil thleng eng pawh a thlenna hun leh hmun hmangin a sawifiah thei a, hei hian hun hi thil kal chak dan azirin a muang thei tih a tarlang. Thil kal chak zawng hian êng kal chakna a hnaih poh leh hun a kal muang angin a lang ṭhin dawn bawk.
STR chuan spacetime hi a ngil emaw, a mar emaw niin a sawi a. Albert Einstein-a'n STR-ah hian rihna avanga inhîpna a belh leh a, chu chu General Theory of Relativity (GTR) tih a ni ve thung. GTR-ah chuan spacetime chu ngil lovin a kûl a. Entirnan, Mizoram kan en chuan, khawvel pum ngaihtuaha a têt em avangin a luah chin chu a phek angin kan hmu a; mahse, khawvel pum anga kan thlir chuan lei chu a kûl ta a, hei vang hian a mûm angin kan hmu ta a ni.
STR hi Mizoramah chauh hman theih ta se, GTR chu khawvel pumah a hman theih tihna a ni ang. STR-ah chuan spacetime chu thil innghahna anga awm ve tawp, che chuang lo, a chhunga thil thlengah pawh inrawlh lo a ni a. GTR-ah erawh chuan spacetime chu che lovin a awm reng bik lo va, a chhunga awmte'n an khawih che thei. Tin, STR hian thil chak zawng leh êng kal chak zawng nena khaikhin hi a thupui ber a, GTR erawhin rihna a thupui ber ve thung. GTR innghahna chu Einstein Field Equations (EFE) a ni a, he equation hian a sawi ber chu–rihna avanga inhîpna (gravity) lo awm hi rihna (mass)-in spacetime a tihkûl vang a ni tih hi a ni (N Malsawmtluangi & PC Lalremruati, Universe 'Mizo Ṭawngin', 2013, p.33 & 34 ).
Eng pawh ni se, nuihsawhna, hmuhsitna, diriamna, sawiselna leh harsatna hrang hrangte hi kha teh mah se, a ṭha lama hma min sawntir theitu leh min tichhela min tichaktuah kan hmang thei tih a chiang hle. Ralkapzauva rilru puthmang ang neih hi a pawimawh dawn khawp mai.
- Zoliansanga Tlau