Written by
- Reuben Lalnunthara Hnamte

Kan Mizo hmeichhiate hi

Pathianin mipa leh hmeichhia min siam a, mipa kawppui tur, inṭhiana intihlim tawn tur leh, nupaa insiam a, chi thlaha khawvel luah turin. Khawvela kan nunhonaah hian mipa chu hmeichhe tel lo chuan a famkim thei lo ang bawkin, hmeichhia pawh mipa tel lo chuan a famkim bik lo. Mipa mita mawi ber leh hlu ber chu hmeichhia, a hmangaih tak leh hmelṭha a tih em emte hi an ni a, a thinlung tifamkimtu leh a nun ruak hnawhkhattu a ni ṭhin. Chutiang bawkin hmeichhiah pawh a ni tho mai. Nupui pasal neih nachang hre lem lo, mipa emaw, hmeichhia emaw ngaihsak lo kan tihte pawh hi anmahni hlang chuan nuam hi an ti bik hauh lo nia. Khawvel hnam ṭhenkhat hi chuan tun thlengin hmeichhiate hi an la rapbet viau mai a, hnam changkang zawkah erawh mipa nena intluk tlang deuhthawa dahte pawh an ni. Kan Mizo pipute pawh khan hmeichhiate hi an lo dah ropui vak ṭhin lo va, ‘Hmeichhe finin tuipui râl a kai lo,’ te kha an lo ti mai mai ṭhin. Hmân deuh hlek hunahte pawh khan hmeichhe kekawr tlawn hate kha chu mawi lo kan ti a, kan sel deuh sup sup ṭhin a nih kha; tunah erawh zawng incheina pangngaiah kan ngai tawh a, biak inah em chuan an la ha lo tih chauh a ni tawh.

Khawvel hmun changkang zawkahte chuan hmeichhiate an zalen a, mipa hnathawh leh thil tih ang engkim an ti thei tawh ti ila kan tisual tam pui lo vang. Lehkhathiam thuah te, sorkar hna sang thawh thuah te, ram hruaitu thlengin hmeichhe ropui leh thil ti thei tam tak an lo chhuak ta mek a. Bible hun lai leh hmânlai hunah pawh hmeichhe lal ropui Seba lalnu tih te, lalnu Estheri tih te leh Aigupta lalnu ropui Cleopatra te leh a dang pawh kan hmu nual.

Tunlai hun zawka khawvel ram zau zawk han thlir phei chuan hmeichhe ropui leh thil ti thei tak tak an lo chhuak tawh a. Israel hun khirh tak a tawh laia hruaitu ni thei hmei rothap tak Israel Prime Minister Golda Meir (1898-1978) te, British Prime Minister rothap tak Margaret Thatcher (1925-2013) te, India Prime Minister hmasaber leh awmchhun Indira Gandhi (1917-1984) te, Pakistan ram Muslim sakhuaa hmeichhe dah pawimawh loh leh ngainepna rama Prime Minister ni thei Benazir Bhutto (1952-2007) te, Germany Chancellor Angela Merkel te, Burma ram zalenna sualtu hmeichhe ropui Aung San Suu kyi leh America rama President candidate tawh Hilary Clinton leh Vice President ni thei hmasa ber Kamala Harris leh mi dang tam tak san awm tawh a ni.

Mizote zingah pawh hmeichhe ropui tak tak kan nei nual tawh a, lehkhathiam leh sorkar lama hotu phei chu sawi sen pawh an ni tawh lo hial ang. Hmanlai huna kan pipute’n ‘Hmeichhe thu thu ni suh, chakai sa sa ni suh’ an lo tih ṭhinte kha chu a lo dik ta hlauh lo mai. A chhe lam leh a ṭha lam kan buaipui ber zinga mi chu hmeichhiate an ni fo ta. Hmeichhe fin chuan tuipui ral a pêl chiang ta khawp mai. Hmanlaiah pawh lal ropui, tun thlenga a hming dai tawh lo tur Mizo hnam humhalhtu huaisen lalnu Ropuiliani te pawh kan neih tawh kha.

Chutih laiin, tunlai hunah politician hmeichhe ropui tak takte pawh kan lo nei tawh bawk a. Hmeichhe MLA hmasa ber (ruat seat) Pi Saptawni te, kum 1978-ah PC ticket-in Pi Thanmawii chu MLA-ah thlan a lo ni tawh a. Kum 1987-ah Pi Lalhlimpuii phei chu Minister dinhmun hial a lo chelh chho va. Kum 2014-ah Lalawmpuii Chawngthu chu MLA-ah a tling ve bawk. AMC-ah hmeichhe corporator fel tak takte an awm a, tun ṭum MLA-ah ZPM aṭangin hmeichhia pahnih thlan tlin an ni a, Pi Lalrinpuii phei chu Cabinet Minister hial a ni chho thei a ni. Chief Minister-ah pawh hian hmeichhia kan la nei lo vang tih a sawi theih loh.

Tunlai hmeichhiate hi an changkang viau ta mai; mipa ai hian neuh neuh pawh an nei tlem zawk mah maiin ka hria. Pathian thuah lah ni se, mipa ai hian an kal hmasa zawk emaw tih tur a ni a, a ti tak leh ringtu ṭha tak takte pawh hi hmeichhia an tam zawk mah hian a lang. Isua hun lai aṭang tawhin hmeichhiate hian Isua kha an lo hnaihin, Isua thute kha pawmtu leh ṭangkaipuitu an lo ni tawh ṭhin.

Chutih laiin, kohhran rawngbawlna kawngah hmeichhiate hi kan la nêkchêp deuh ni hian a lang. Khawvel ram changkang zawkahte phei chuan hmeichhe pastor leh upa kan tihte pawh an lo nei nual tawh a. Mizoramah erawh hmeichhe rawngbawlna bik tih lohvah chuan kohhranpui anga hmeichhe hmanna hi kan la nei meuh lo. Salvation Army erawh hi chuan hmeichhia leh mipa hi rawngbawlnaah inang rengin an hmang a; rawngbawlnaa mi ṭangkai leh thil ti thei tak takte pawh hmeichhia an ṭhahnem hle. Officer (pastor)-ah hmeichhia leh mipa inang renga hmangin, upa kan tih angahte pawh thliar hranna a nei ngai lo. Pulpit rawngbawlnaah pawh mipa leh hmeichhia thliar hranna an nei ngai lo bawk.

Kohhran dangah erawh chuan pulpit rawngbawlna chu sawi loh, pastor leh upa ang chi-ahte hmeichhia hriat tur kan ramah chuan an la awm lo tih theih a ni. Heti khawp hian kan hmeichhiate hi ram, khawtlang leh kohhranah pawha a ṭangkai berte zinga mi an ni tawh laia kohhran rawngbawlna kawnga indaidanna nasa tak la awm hi kan ṭhiah ve deuh chu a hun viau tawh lo maw? Ni tin TV news han thlirte hian a thi tam zawk hi mipa kan ni zel a, electoral vote ngah lamah hmeichhia an sang zawk tawh bawk.

Mipate hian ṭan kan lak chu a ngai khawp mai; thi tam zawk, natna kai tam zawk, ruihhlo ti nasa zawk hi mipa kan ni. Kan rama mipate kan ral zel mai hi a lungchhiatthlak. Ram changahte chuan in chhung chet leh eirawngbawlahte pawh hmeichhia leh mipa inenhranna leh hna bik a awm chuang lo. Sap rama awm Mizo nupa pakhatin an sawi ka hriat reng chu, “Keini chu eirawngbawl tur leh chaw thleng seng tur hi ni tin kan inchhâwk,” an ti ṭhin. Israel ramahte khuan sipai huaisen tak tak leh lal deuh deuhte khu hmeichhia an tam mai, an inthliar hrang lo. Mizo ṭhian pakhat Israel-a awm chuan, “Inkhawmnaahte hian pa zawk hian nau hi an pawm a, nu zawk hi an kal vawh vawh ṭhin,” a ti.

Heng kan sawina chhan chu hmeichhia hi dah chungnun em em tur ka tihna lam ni lovin, kan Mizo rilru puthmanga hmeichhia rahbehna, a bik takin rawngbawlna kawngah kan nei tlat hi tihbo a hun mang e tiin ka ṭhahnemngaihna a ni. Chutih rualin, ni tin khawsakna kawngah leh chhungkuaah hmeichhia hi an pâwng lutuk emaw, rorel lutuk tur erawh chu an ni lo va, mipa hi chu mipa chu kan ni nge nge ṭhin.

Hmân deuh khan mi pakhat chuan ka bulah, “Nakinah chuan kan ramah ke pahnih neite hi hmeichhia khalh an la tam ang a, mipate hi min la phur zawk dawn a nia,” tiin a sawi a, kan nuih liampui mai mai a. Tunah chuan a lo ni ta tak tak a, bike thlengin an khalh tawh a, an scooty khalh lah hi bei chak fe fe pawh an awm nawk tawh. Chhungkaw eizawngtuah lah hmeichhia an tam tawh a, lehkhathiamah leh hna sang thawhah lah hmeichhia an duai tawh lo. Ram changkang zawkah phei chuan transgender kan tih ho an kat sup sup tawh a, hmeichhia mipaa inlet hi an awm ṭeuh tawh a ni. Kan ramah pawh hmeichhe duailo fe fe kan ngah ta mai a, theology-ah lah BD, MTh kan nei nual tawh a, thusawi lamah lah mi chhuanawm tak tak kan ngah tawh bawk. Chutiang khawvela kan din tawh laia kan ram kohhran ṭhenkhata rawngbawlna kawnga intluktlan lohna la awm tlat hi tihbo a hun tawh lo maw tiin kan sawi ve dek dek a ni.

- Reuben Lalnunthara Hnamte