MIZO MIPUI HLUT HLAWH HNAHSIN KÛT
Ni 3 October, 2024 aṭang khan Champhaiah Hnahsin Kût hman a ni a, ni 18 October, 2024 zanah a kharna hun ropui taka hman a ni. He kût hian Mizo mipui ngaihhlut a hlawh hle tih chu ralkhat aṭang ni lovin, a taka chhimtute'n kan chiang ber mai awm e. Champhaia mikhual thlenna chi hotel leh homestay zawng zawng a full ṭhup maite kha a pui a sin.
Hnahsin Kût hmang tura Champhaiin hmunhma a neih ṭhatzia leh Hnahsin Kût hman a nih theih nan Covid-19 Mizorama a len nasat zual lai kum 2021 daih tawh khan hman rawtna a lo awm tawh ṭhin a. Kum 2024-ah chuan Hnahsin kût chu hman a ni ta. Kût hmang tur hian a bul berah chuan Champhaia khuarel thil humhalh duh pawl Champhai Nature Conservancy (CNC) chu a hnarkaitu ber an ni. Hnahsin Kût hman a nih theih nan hian nikum 2023 aṭang khan CNC hruaitute leh member-te chu mawngvawm bâ ang maiin an lo thawk tawh a; Hnahsin chi kháwn, a chi kui, a phunna tur siam, phun sawn, a hmun thlawh fai, miin an tihchhiat loh nana hung leh thil dang ṭul tam tak an lo thawh tawh a ni. CNC hian fak leh chawimawi an phu em em.
Mizoram pum huap Kût buatsaih dawn meuh chuan CNC hmalakna thlawp turin NGO hrang hrangte pawh an thawh hlawk hle mai. NGO chang a ni lo, zirlai naupangte bakah, sawrkar department hrang hrangte pawhin an thawh tur zawn zel hriain Hnahsin Kût hlawhtlinna tur hian anmahni zawn ṭheuhah chet an la sung sung bawk a; heng zawng zawngte pawh hian fak an phu vek e. Kût hlawhtlin nan hian mimal leh sumdawng mi tam takin an sum leh pai, an tha leh zung tam tak an seng bawk. Hnahsin Kût buatsaih tura Champhai khua leh a chhehvel khua mi tin an ṭanrualzia hmuh khan an rilru sukthlek dikzia leh mawizia a chiang em em e.
Kût hman ṭan a nih aṭangin mipuiin an hlut nghal hle a, ruahsur avangin a zan khatna programme erawh khaihlak phah zeuh a awm. Khuarel thil chu mihring tan dan theih ni hek lo le. Ni 4 October-ah chuan mipui an tam ta; hemi zana concert leh kawngpui dunga Mizo model rual carpet sen chunga an han kal velte phei kha chu mipuiin hmuhnawm kan tiin kan va hlut em. Mipui pungkhawm ṭhahnem lutuk kha hmunhmain a daih tawk si lo va, kawngpui sira Hnahsin parte kha an rap pe hen hun mai. Hnahsin parte kha uiawm viau mah se, khatianga dai chhe pha tura mipui pungkhawm an tam leh mipuiin an hlut erawh a buatsaihtu tan chuan a lawmawm letling zawk mah awm e! Hemi zan concert-ah hian a lawm he thuziaktu pawh hi tlar hmasa pawlah a va ding ve ngei a. Concert laklawh lai takin thupuan a ngai ta, chu chu naupang kum 5 mi bo thu a ni. Mibo an rawn puante khan kan bula mite nen chuan, 'Hetiang hian kût a tihlawhtling mang e,' kan tia kan nui deuh vur vur nghe nghe. Mibo puan laia lo nuih kha chu a mawi lo i ti mai thei, mahse, Champhai khi a mi chengte an felfaia naupang kum 5 mi ru bo tur khawpa rilru tlabal an awm kan ring lo atin ni.
Hnahsin Kût hian naupang ber aṭanga kum upate thlenga mite ngaihhlut a hlawh hian a hlawhtlinzia a tilang chiang viau. A bik takin, zanah pawh ni se, nunau leh naupangte an zalen em em mai a, inkhawm loh zanah phei chuan kohhran upa ṭhenkhatte pawh an nupui fanaute hruaia kût chhim an kat nuk mai.
October ni 18 thla bial zanah a kharna hun Arkaiden Zan programme hmangin phul hring mawi tak hmun Mualnuamah concert neih a ni a, mipui sang tam tak an pungkhawm. Traffic police lam pawhin ruahmanna fel tak an lo siam lawk vek a, mahse, mipui an tam na na na chuan ṭhenkhat a kal tlai deuhte chu lirthei tam lutuk avanga kawng laka tangkhanga concert hun nang hman lo an awm fur mai. Hengte hlei hlei hian kût hlawhtlinna a nemnghet e. He concert zan hian mi sang tam tak an pung khawm a, zu lo lem ve tawkte chu an awm ngei ang, an awm lo thei lo, mahse, rui buai leh insual buai zuk awm miah lo a! Police lam pawhin eng emaw thleng thut theiah misual phurhna motor (prison van) pahnih an thawhchhuahpui a, mahse, man ngaia rui nawi leh buaina siam an awm lo. Champhai mipui leh kût chhimtu mipui felfaizia a lang chiang uar uar mai.
He kût hi eco-tourism chawisanna lam thupui vuan chunga buatsaih a ni bawk a, an hmunhma an vawng fai em em mai leh bawlhhlawh an chhar fai zung zung zel hmuhte khan hah hi an tidam sawng sawng mai.
Hnahsin Kût hi mi tam takin kût phuahchawp tiin an sawi ṭhin. Ni e, a awm tho e. Chapchar Kût, Mim Kût leh Pawl Kût pawh kha a tirah chuan tute phuahchawp emaw a ni ve ngei ang. Mahse, chutiang a tira phuahchawp kûtah chuan kan culture kan hnim phum a, kan society kan chiah a, kan community-ah chu'ng kûtte chuan hmun pawimawh tak a luah chho zel. Hnahsin Kut pawh hi chutiang chu ni ve zel se.
Hnahsin Kût hian Mizoram bakah khawvel ram dang deng chhuak se, Zo fate nun leh Khuangchawi Thlaa vul ṭhin Hnahsin par hi lo inzawm tlat zel se. Thil nung hlei thei tawh lo Mim Kut leh Pawl Kut kaih thawh phet tum ai chuan ṭha taka rah chhuah thei tur chi nung thar kan tuh thiam a pawimawh hle. Mizoram Statistical Handbook-a Mizoram Kût pawimawh ziahnaah pawh engtik ni-ah emaw chuan Hnahsin Kût hi a lan ve i beisei tlat ang u. Chumi tur chuan Mizo mipuiin ṭan i la tlang zel ang u.
- Lalhminglua Nkb