Pre-paid Electric Mipui phurh zawh loh tur nghawngkawl
Laws of physics zinga pakhat chu, ‘action-reaction law’ tih a ni a. He dan hian thil tih reng reng hian a tlukpui chiahin a ep zawnga chhân lêtna a nei (for every action, there is an equal and opposite reaction) a ti a. Mizoram sawrkar hnuaia Power & Electricity Department-in smart meter hmanga kan power hman tur lei lâwk (pre-pay) ngai tura ruahmanna a siam hian action-reaction law hi a cho chhuak ngei dawnin a lang.
He pre-paid electric supply scheme mipui tan a ṭhatna an sawi hi ka hre tam lo khawp mai a; ka hriat chhun chu, "Electric kan renchem phah ang," tih hi a ni mai awm e. Central sawrkara Ministry of Power chuan kum 2021 khan India ram puma pre-paid-a hman tur smart meter vuah chhuak ve turin thupek a lo ti chhuak tawh a; India sawrkar tum dan chuan he project hi kum 2025 March thlaa zawh vek tura tih a ni. Mizoram chanchinbu aṭanga tun hnaia kan hmuh dan chuan, meter man hi Central sawrkar chuan za zela 22.5 chauh a rawn tum dawn a, a bâk zawng hi engtin nge kan Electric Department hian a tih dawn mipui lam chuan ka hre rih lo.
Sawrkar laipui hian India ram chhung zawng zawnga inang (uniform)-a hman tur dàn a siam fo a. Mahse, dànte hi state ṭhenkhata hman theih lohte a awm ṭhin a, chuvangin, inngaihhnathiamna hi kalpui loh theih loh châng a awm ṭhin a ni. In sak dan tur te, kawng siam dan tur tihte leh thil dang eng eng emawah tlang ram state leh state hnufualte chuan sawrkar laipui dan zam hi tih theih loh kan nei fo tawh. Smart meter leh pre-paid electricity hi, "Keini chuan kan ti thei lo. Kan ram sum dinhmunin a zir lo a, kan mipui pawhin an la zo lo," tih tur âwm tak zingah a telin a lang.
MIPUI MIN NGHAWNG DAN TUR
Pre-Paid electric ṭhatna
1. Power kan renchem ang a, kan hmang tlem ang.
2. Electric pawh rûk (power theft) a awm lo ang.
(Hengte hi power supply tu, sawrkar/company tan chauha ṭha a ni)
Pre-Paid electric ṭhatna lohna
1. Rûkru ven nan mahni kawtkai tihên reng a har tawh ang.
2. Duh ang thâla internet la ṭhat lohna, Aizawl khawpuiah ngei pawh electric lei lâwkna sum nei tan pawh êng nei lo renga awm châng a awm thei dawn.
3. Khawpuia ni tina eizawng (daily wager) leh chhumchhiate tan harsatna nasa tak a thlen ang.
4. Sawrkarin meter man hi min chawi sak loh chuan meter manah mipuiin sum tam tak kan seng ang.
5. Sum harsatna avanga tun anga thla khat emaw han bat láwk, bill lo kal leh nena pek tlâk theih ang kha a theih dawn tawh lo.
Aizawl khawpuia chêng mihring hi tun dinhmunah nuai 4 kan la tling lo a nih pawhin a teuh viau tawhin a rinawm a. Chhût dan tlânglâwnah chuan, chhungkaw pakhatah hian mihring panga awm anga chhût a ni a, mihring nuai 4 chu chhungkaw 80,000 ang a ni. Chhungkaw 80,000 zinga hmun thuma ṭhena hmun khat emaw chauh hi ni tina hman tur suma buai lo an ni chauhin a rinawm a, a bâk zawng, chhungkaw 53,000 vel chu ni tina eichawp dap ṭhin kan nih a rinawm. Eichawp dap ni tin kan nih êm loh pawhin mi dawra inhlawha khawsa ve hrâmte pawh kan ni ngei ang.
POLITICS-A NGHAWNG A NEIH DAN TUR
1. ZPM sawrkar chuan ration buhfai card var hmanga la zawng zawngte tan a lêtin a ti to a. Hei hian sawisêl a hlawh viau nâin, mipui nawlpui leh khawsak harsate a nghawng ve loh avangin politics ang zawng chuan chêt chhiatna lutuk ruling party tan a awmin a rinawm loh. Ration card var nei chhungkuate hi ‘khawsak harsa’ tih zinga mi an nih loh avanga card var neihtir an ni a, a lêta an buhfai lâkna man pung hi hriatthiam har ti deuh mah se, an inngaihtuah chian chuan âwm an ti ve thoin a rinawm. Electric pre-paid nghawng erawh a danglam zak ang.
2. Kawlphetha hi tunah chuan a tel lovin tu mah kan awm thei tawh lo a, khawpuia khawsak harsa kan tihte pawhin an fate lehkha zirna atan tal bulb pahnih khat an chhi lo thei lo. A smart emaw, smart lo emaw, a hmingin phone pakhat tal chhungkaw pakhat hian neih a ngai tawh a, a battery charge nan electric an mamawh bawk. Pathiannia inkhawm thawmhnaw nawh nan electric istiri an hmang lo thei lo a, chuvangin, electric istiri pawh hi an in chhung bungruaa tel ve ngei ngei tur a ni. Environment chhe zel tur venthawn avangin meihawlte hi hman/lei mai tur a vâng tawlh tawlh a, chuvangin, chhungkaw tin hian thlasika ai tur electric heater pakhat tal kan neih a ngai bawk. Rethei nghawng chi policy hian ruling party a nghawng lo thei lo a, sum pek lâwk tur neih loh vanga êng chhi thei lo chhungkua an tam vaih chuan khawpuia vote hi sawrkar lai party tan chuan beisei chi a ni tawh lo ang.
3. Pre-paid electric hi smart city-ah chauh kalpui tur a ni em tih mipui hian hre rih lo mah ila, thil ‘smart’ tak a nih avangin ‘smart city’ ni tura sawrkar laipui hmalakna khawpuiah chuan kalpui ngei ngei tur a nih a rinawm a. Ama'rawhchu, smart city a nih vang ringawtin a chhunga chêngte hi an smart lo a, an hausa kher lo. A hmaa sawi tawh angina, Aizawlah hian ‘smart’ pha lo chhungkua 50,000 chuang kan awm a nih vaih chuan, heng ho hian an tawrhna hi vote-ah an lantir ngei ngei ang tih hi thil chiang sa a ni. Mamawh ngawih ngawih, a tel loa awm theih loh thil, sawrkar hmalakna avang leh sum neih loh vanga nghei ngai nghawng chu a na khawp ang.
4. State dangah pawh an kalpui nasa tawh tih pre-paid electricity chungchangah hian sawrkar chuan a sawi a. Heng pre-paid kalpuitu state tam zawkah hi chuan Power and Electricity hi corporation ang te, company angtea kalpui a ni a, ‘discom’ (distribution company) tia hriat an ni mah mah zawk a. Hei vang hian ruling political party-in an tuar ve lo a, mipui lamin political party-te an mawhpuh thei lo. Mizoramah chuan kan power sem chhuaktu hi sawrkar a la nih miau avangin mipui demna dawng tur chu sawrkar a ni a, sawrkar chu ruling party apiang hi an ni bawk si a, a tuartu tur chu a chiang tlat a ni.
5. Tun anga kan electric bill lo kal, post-paid ang chi ṭhatna riau chu, sawrkar ngilneih vangte pawh a ni ang a, thla khat bill kan pek loh hian kan electric hrui pawhna min thlawnsak mai lo a, thla thum emaw lai bill pe lote lakah chêt lâk a ni chauh ṭhin. Pre-paid-ah chuan hetiang inngaihhnathiamna hi a awm thei dawn lo a, power leina tur nei lo tan chuan power tel loa khawsak a ni tawp mai. "Inthlan leh hun chuan mipuiin ngaiah an nei tawh ang," tia lungmuang taka lo awm ngawt chi niin a lang lo. "Electric leina kan nei lo a, sawrkar lahin bat min phalsak si lo, ṭhenawmte an èn kulh laiin keini chu kan thim kan thim lo thei lo," tih kha vote thlâk ni thlengin mipui rilrua châm tur a ni. Opposition party-te tan lah laipui mû a ni ringawt mai dawn. Hetianga thim thim maite hi ṭhenawmte'n deusawh nana hmangin, "Electric leina an nei leh tawh lo a ni maw?" an lo ti palh a nih phei chuan sawrkarin hetiang chhungkua hi a timualpho tihna a ni ang.
Hemi chungchangah hian heng lo pawh hi sawi tur a tam a, duh tâwk phawt ila.
SAWRKAR HIAN ENG NGE A TIH THEIH?
1. Ration buhfai chungchangah hian biometric system hi sawrkar laipui chuan kalpui vek tur a ti a, mahse, internet ṭhat lohna leh la awm lohna hmun tam tak Mizoramah hian a awm. Hmanraw hman tur a hman theih miau loh avangin thingtlang khaw eng emaw zatah kutzung hniak hmang loin ration buhfai hi an la là a, sawrkar laipui pawhin tihngaihna vak a hre lo. Smart meter hmanga pre-paid electricity supply kalpui tumna hi thil tih theih a ni chiah em? UDPA Department hnuaia Smart City Project kalpuitute hian internet connectivity lamte hi an zir chiang tawh em? A free-a internet mipuiin kan hman theihna tur internet hot spot-te hi veng tlabirh deuh leh veng la changkâng lo deuhahte data neih loh vanga power supply lei thei lote tan bun a tum em? Heng zirchiannate hi sawrkar hian a la ti lo a nih chuan tih hmasak ngai a ni a; a lo ti tawh a nih chuan mipui hriat tura puan chhuah a hun ta hle.
2. Sawrkar thuchhuak aṭanga kan hriat theih chinah chuan, pre-paid electricity hi enchhin phawt loin a kalpui nghal màwp màwp dawn niin a lang. Hei hi sawrkar hmalak tum dan a nih chuan a felhlel khawp ang. Aizawl khawpui chhunga veng thlan bik pahnih pathumah pilot project anga kalpui phawt chi niin a lang. Heng veng thlan chhuahte pawh veng changkang leh mi hausa awmna veng ni lo, veng tlabirh leh hnufual deuhahte tih chhin phawt tur a ni. Kum khat êm a nih loh pawhin thla ruk tal enchhin a, mipuiin harsatna an tâwk em tihte zir chian phawt a ngai a ni.
3. "Smart city tura Aizawl min puang hi a lawmawm hle a, kan tan hmasawnna nasa tak thlentu a ni. Ama'rawhchu, tun dinhmunah chuan a hming chauha 'smart' kan la ni. Smart City ni tura intiamkamna awmte pawh kan tan chuan tihhlawhtlin theih loh eng eng emaw a la awm a, chuvangin, pre-paid electricity pawh hi kalpui turin min tur nasa viau nâin, min lo hrethiam hrih teh u, kan khawpui mihring hian an la tlin lo deuh a ni," tiin kan sawrkar hian sawrkar laipui a nawr thei a. Smart City atana sum dawn tur awmte a lo la awm a, hengte hi hrêkah min vau a nih pawhin, kan chân ngam mai tur a ni dawn lo'm ni, mipuia tawrhna thlen tir ai chuan?
4. Mizo society-a rethei leh hausa kar zau tawh tak hi pre-paid electricity hian a tihzauh belh ang nge, a kak hi a tizîm zawk ang tihte thlengin sawrkarin ngaihtuahna a hman a ngai e.
KHAIKHAWMNA
Hman ni lawk khan ‘ZPM sawrkar Ssum hmanna maw...’ tiin article ka ziak a. Khatah khan tuna ṭul loa sawrkarin sum a sênna nia lang, adviser eng emaw zat awm te, petrol leh diesel-a cess a lâk sawiselnate chu ‘investment’ a ni tiin ka rawn sawi a. Sum hman chhuahnain sum a lak luh lehna tur thlira sum emaw, tha emaw senna hi ‘investment’ a ni mai a. Kan sawisêl hmain rah ṭha a chhuah nge chhuah lo i ngaichâng phawt ang u, tiin ka rawn sawi a. Electric pre-paid chungchang erawh hi chu Mizoram tan investment ni theiin a lang lo. A hlâwkna têltu tur chu power distribution company/department chauh a ni.
India ramah electric power mamawhna a sang em em a. Nuclear power te, lungalhthei te, tuialhtheite leh tui chakna hmangtein power hi siam chhuak mah se, power mamawhna a sàn belh ve zel avangin India ram hian power-ah harsatna a tawk chho zel a. Chumi tih ziaawmna atan chuan Power Ministry-in electric kan hmanna tihtlem zel tuma hma a lâk bakah, felfai (efficient) zâwka power pek chhuah a nih theih nan ruahmanna eng eng emaw a siam a. Chung ruahmanna zingah chuan smart meter leh pre-paid electricity-te hi a tel a ni.
India sawrkar tih fuh loh nia lang pakhat chu, India rama mihring vaibelchhe 130 vel dinhmun chawikâng hmasa si loa ram changkâng (developed country) nih a tum hi a ni. Electric chungchanga hmalaknate pawh hi ram changkâng tawhte thil tih entawna tih a ni a, mipui kan la changkâng tâwk si lo a, harsatnain min hmuak ta a ni. Per capita income (kum khat chhunga mimal sum lak luh) hi a pun hma chuan ram changkâng a nih theih lo a, khingbai takin India sawrkar hian changkànna kawng a zawh mek a ni. International Monetary Fund (IMF)-in a chhût dànin, kum 2024 hian India per capita income chu Rs 2,698 a ni (Heta kan hriat tur chu ‘mimal’ tih hian nausen piang hlim thlengin a huam a, chuti chung chuan sum lak luh hi a beitham hle).
Mizoramah chuan ZPM sawrkar hian rethei leh hausa kar zau tak awm tawh hi siamṭhat tumin hma a la chho niin a lang a. Chutihlai erawh chuan, he inthliarna tizau thei zawng anga lang electric man pek dan chungchanga hmalâkna awm hi a lungchhiatthlak hle. Mipui sum dinhmun sawh nghehna policy a kalpui mêk, Handholding Policy puitlin hunte nghâk thei se a duhawm hle a ni.
- David M. Thangliana