Written by
- Lalrinngheta
President, Mizo Drama Society (MDS)

Lemchan leh sakhua inlaichinna

Vawiin November 27 hi Mizo Drama Society (MDS) din champhaphak a ni a, pawl aiawhin chhiartute chibai ka buk vek a che u. Mizo Drama Society hian lemchan hmasawn nan theihtawpin hma a la chho mek zel a, Mizo ṭawngin lemchan zirchianna lehkhabu pahnih a tichhuak tawh a, lemchan inziahsiakte buatsaihin, a ṭha pathum lehkhabuah tihchhuah a ni tawh bawk. Kum 2025 World Theatre Day pualin lemchan inziahsiak a buatsaih mek bawk a ni. Hengte hian zirna huangah hmasawnna rahbi a chheh kan beisei a, chutiang chuan hma pawh kan la chho zel dawn a ni.

Lemchan leh sakhuana hi hmakhawsang ata tawh insi riala kal chho leh hmasawn chho a ni a, sakhuana hian lemchan hmasawn chhoh danah hian nghawng thui tak a nei. Sakhuanaa an tih dan phungte chu lemchanah hian seng lutin, lemchan kalhmang leh an chan dante chu an sakhua tih dan zulzui a lo ni chho ta a ni. Lemchan leh sakhuanna inkungkaih dan hi chhui zauna aṭanga kan hmuh theih chu rinna kan tih leh thlarau lam thilte hian kum sang tam chhung hian lemchan hmasawn chhohnaah hian hna nasa tak thawkin, lemchan ziarangah hnuhma tam tak a hnutchhiah a ni.

Hmanlai lemchan chhuak hmasate kha sakhuana aṭanga lo piang chhuak a ni zel a. Greek chanchin kan en chuan, an lemchan pakhat chu zu leh thlai lama hmuingilna pathian Dionysian-a chawimawina kûtpui (festival) aṭanga lo piang chhuak a ni. He kûtpuiah hian zai leh lâm uar taka hmangin, hun a lo kal zel hnu chuan an hmang urhsunin an tiphuisui chho deuh deuh a ni. Hetianga an pathian an lawm dan phung hi Dithyramb tih a ni. Classicist Peter Arnott chuan “Tragedy hi dithyramb aṭanga lo piang chhuak a ni,” tiin a sawi. Zawi muangin drama an chan ṭhinte chu sakhaw kaihhnawih kûtpui mai chauhva chang lovin, mipui nâwlpui en theih turin lemchan dawhsan (theatre)-a chan chhoh a lo ni zui ta zel a ni.

Hmanlai Egypt-a an lemchante kha sakhuana aṭanga lo piang chhuak ve tho a ni a. An pathian pakhat Osiris chanchinte kha kum tinin Abydos hmunah an chang nasa thei hle. He lemchan hi pathian thihna leh a thawh lehna lantirna a ni. Heng lemchan an chante hi hmuhnawm satliah atan chauhva chang lovin, a thlirtute’n an sakhuana thil leh rinnate an lo hriatthiam a, zir chhuah tur awmte an zir theihna tura buatsaih a ni.

Hun laihawl (medieval) hunlai khan kohhranah lemchana harhtharna (renaissance) a thleng a. A tirah tak phei kha chuan theatre-a lemchan kha kohhran khan Kristiante tana tih thiang lo leh milem betute thil tih âwm leka ngaiin an dodal nasa hle. Hun a lo kal zel hnuah erawh chuan kohhran hruaitute rilru puthmang pawh danglam chho zelin, kohhran hruaitute khan lemchan kha Kristian sakhuaa lak luh a, kohhran mite zirtirna atan hman ṭangkai theih tak niin an lo hre ta a. Bible chhunga thu ziak awmte chu lemchan anga chang chhovin, kohhran hriatpui lemchan hmahruai a lo ni chho ta a. Hetiang lemchan hi Liturgical drama tih a ni.

Medieval hun lai khan Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thara thuziakte kha sakhaw kûtpui hunah mipui tam tak hmaah drama hmuhnawm tak an chang ṭhin a. Kohhran member ziak leh chhiar thiam lo leh fingvar lo berte pawhina an hriatthiama an ṭangkangpui theih turin Kristian rinnate inzirtirna hun remchang takah an hmang a ni. VA Kolve chuan, “Medieval hun laia lemchan kha an sakhaw rin dan rawn chan chhuahna (expression) mai ni lovin, urhsun taka sakhaw thila inpawl hona (experience) a ni zawk,” tiin a sawi.

Hmanlai lemchan ziarang kha hringnun kawng an zawh chhohnaa mihringte’n duhthlanna siam kawnga harsatna an tawhte leh siamtu Pathian nena an inlaichin dan tih lanna a ni ber a. Hemi lan chianna chu Greek lemchan heng–Aeschylus, Sophocles leh Euripides te hi an ni. Heng lemchanah hian chaponain nghawng ṭha lo a neih dan leh pathianin misualte chunga hremna a lek kawh dante kan hmu. Sophocle-a lemchan, Oedipus Rex-ah khan Pathian remruat lâwk ang zela mihringte kan awm dan (fate) leh Pathianin a duh dana mihringte kan awm chhoh dan (divine will)-te kan hmu.

Medieval hun laia lemchan pakhat Everyman pawh kha mihringin chhandamna kawng a zawh chhoh dan lantirna a ni. Kha lemchanah khan a changtu kha a sualna avanga thihna leh a chungchang ngaihtuahna hnuhnung ber (final judgement) a hmachhawn dante kan hmu a. He lemchan hi Kristiante rin dan heng – sual simna, Pathian zahngaihna leh rorelna hnuhnung kan zavaia kan la hmachhawn vek tur lantirna a ni.

Hmanlai deuhva sakhuana hun serh an hman khan inchei mawi leh rimawi tuma lâmte an ching a. Kha an tih dan phung kha lemchanah khan an seng lut zui ta a ni. Greek lemchanah khan hmaikawr hmangin pathian hrang hrang angin an inlantir a; medieval hun lai lemchanahte pawh khan awmze nei taka incheiin, an stage-te pawh uluk takin an chei mawi ṭhin. Sakhaw kûtpui neih a nih changte hian mipui pung khawm hmaah an sakhua rinnate chu lemchanah changin nasa takin an urhsun thei hle.

Drama ziarang (structure)-te pawh kha sakhuanain a nghawng nasa a, a changtute inbiakna ṭawngkamte pawh kha an sakhaw tih dan aṭanga an lak chhawn a ni. Medieval hun laia an lemchan kalphung kha thilsiam aṭanga inṭanin, rorelna hnuhnungah a tawp ṭhin a, kha kalphung kha Kristiante rinna hri nchhuah niin a ngaih theih ang.

Hun a lo inher ang zelin a hnu zela lemchan lo chhuakte chuan sakhuana an rawn thlauhthla chho zel a. Sakhuana kaihhnawih ni lo lemchan, sap ṭawnga ‘secular drama’ a rawn piang chhuak ta a ni. Renaissance hun lai khan secular drama chi hrang hrang a rawn chhuak nasa hle. Amaherawhchu, hetianga secular thei ang bera drama an kalpui chho chung hian sakhuanain lemchan kalphungah nghawng a nei reng tho. Entirna’n, Christopher Marlowe kutchhuak Doctor Faustus angte kha sualna leh chhandamna lantirna a ni. Ziaktu ropui Shakespeare-a lemchante kha secular thei ang bera buatsaih ni mah se, a kutchhuakte kha han zir chian chuan sakhuana kaihhnawih tam tak hmuh tur a awm a ni.

Kum 1903-ah Zosap leh ring thar tlem azawngin Krismas an lawm ṭhin a, kum 1912-ah Krismas lawmna pui tham tak an nei a, chutah chuan ruai ṭheh zawhah intihhlim nan lemchan chhuah a nih thu kan hmu. Heng lemchan an chan hian ennawm satliah a ni ringawt lo va, an hun tawn mek an hriat thiam loh te, Krismas awmzia leh nun dan ṭha inzirtirna peng pawimawh tak a ni. Kristian sakhaw rin dan inzirtir nan hlei hlei lemchan kha an hmang ṭangkai. Chuvang chuan, Mizo lemchan kan thlir pawhin sakhuana leh lemchan hi hruihrual angin a invêt chiat a, tun hun thleng pawha kan lemchante hian sakhaw rilru a la phum chho zel nite pawh hian a hriat. Chutihrual chuan, hmasawnna kawng hrang hrang kan hmu a, inzirtirna mai piah lamah kan history chawi nun nante kan hmang chho ta zel hian lemchan hlutna a tipung hle bawk.

Tlipna

Drama leh sakhuana hi kal dun rial a ni. Hmanlai lehzual Greek leh Egypt hun lai aṭang tawh leh medieval huna Europe rama an drama chan zawng zawngte ṭobul kha kan sawi tak ang khan sakhuana hrin chhuah vek a ni a. Tun hnua drama-te hi sakhuana laka inla hrang (secular) thei ang bera kalpui a ni hlawm ta viau na’ngin, drama chawr chhuahna ber sakhuana zungzâm hi pawh phawi vek a la ni chuang lo va, sakhuana ziarang hmuh theihin a la awm reng a ni. Heti khawpa sakhuanain drama-a hmun lailum a chan chhan hi thlarau lam thil leh siamtu Pathianin mihringte nuna hmun pawimawh a chan vang a tih theih hial awm e.

Mizo pawhin lemchan lamah hma kan sawn hle a, film chan lamah kan ṭhangharh ta zel bawk. Hengte hi hnam tan a ni tih rilru ngaihtuah chunga a buaipuitu leh changtute’n ṭhahnem an ngaih a pawimawh. Eizawnna rilru a len hlauh chuan hnam pawi a khawih thei hial ang. Lemchan ṭha chuan mi dangte tan darthlalang a chhawpsak a, chutah chuan fiah takin mahni kan inhmu thei ṭhin; ram inrelbawl dan kan hriat chian phah a, mihring nunhonaa thil tam tak inphumte hi kan hmu chhuak thei ṭhin. Chuvang chuan, lemchan hlutna hre thar chunga hmasawn zel tur leh ṭhangthar zawkte pawhin luhchilh ngam zel turin ṭan i la sauh sauh ang u.

- Lalrinngheta, President, Mizo Drama Society (MDS)