Harsatna
‘Chhimbâl mawi tak a awm theih nan ruahtui a awm a ngai a ni’ – Dolly Parton
Tu nge harsatna, lungngaihna, manganna tawk ngai lo awm le. Harsatna, manganna, lungngaihna leh hlimnate hi kan nun tikimtu an ni kan ti ṭhin. Amaherawhchu, kan nuna harsatna a lo thlen tak tak hi chuan tawrh thiam a har ṭhin a ni ang. Ṭhenkhatin indawm kunin, beidawngin, lungngaiin, mahni intihhlum hial duh khawpin an lo hmachhawn ṭhin a. Ṭhenkhat ve thung chuan harsatna karah ni eng mawi tak lo chhuak tur beisei tlatin, hma hun tur an thlir hram hram a, an harsatna tawrh chuan hmalam pan tura nawr kalin, an thil neih mit ṭep tawh, beiseina, tawrhchhelna leh huaisennate chu tichak tharin, hma lam an pan ṭang ṭang ṭhin a; hei hi mi ropuite zia a ni ang.
Mizo writer ropui leh hla phuah thiam Vanneihtluanga'n, ‘Lei lungngaihna ka chhiar kim ta’ a tih ang mai khan ṭhenkhate hi chuan an lei zin kawng an zawh laiin lei lungngaihna an chhiar kim emaw tih mai tur an awm nual. Hamlet drama-a Lalberi'n, "Dinhmun a pheta chan a han chauh tawh laklawh hi zawngin vanduaina hian sal khat khatin min rawn pan lo va, a huho hian an lo thleng zut zut zawk ṭhin," a tih ang maiin, Russian thuziakmi ropui Leo Tolstoy-a pawh kha August 28, 1928-ah a piang a, kum 6 a nihin a nu-in a boralsan a, kum 9 a nihin a pa'n a boralsan ve leh bawk. Kum 1862 khan Sophia Behrs-i nen inneiin, an inneih hlim lawkah a epic novel ropui 'War and Peace' kha a ziak a. Chumi zawh kum 1873 March thlaah chuan a novel pahnihna tur 'Anna Karenina' a ziah ṭan lai vel chuan a hmangaih em em a ní Tatiana-i chuan a boralsan a, a nupui lah dam lohnain a tlakbuak a, a fate pahnih an boral bawk a. Chu achhapah, a zirna kawnga a thil ruahman lah chu thuneitute'n an tihṭhuanawpsak lehnghal a. Kum 1876 leh 1897 inkar chhoah phei chuan anxiety a neih avangin mahni intihhlum hial duhnate neiin a hringnun a hmang a; mahse, vanneihthlak takin intihhlum em chu a hlawhtlintir ta lo hlauh va (Leo Tolstoy by Ronald Seth, 'A choice of Prose', Oxford University Press, 1971, p. 119 -127).
Fûrpui a lo inher chhuak a, ruah sûr turin kawlkil a tidur khup a, ruahtui pai chhûm a zing chuk chuk bawk a. Chu chhûm chuan min bawhin min hual khup mai a, hawina lam apiangah chuan chhûm zing hlir bak hmuh tur a awm lo. Lung a va zîng tehlul em tih mai awl tak a ni ang! Chutah ruah a sûr a, a hân mai dâwn em mawni tih lain, ni hnih ni thum, kar khat dâwnte a han sûr leh nghal a. Ni eng mawi tak hi a chhuak ngai tawh dawn lo em mawni chu âw tih rum rum mai a awl ṭhin a ni tir'u.
Mahse, a sûr reng bik lo asin. Ni eng mawi tak chuan khaw dur leh chhûmte chu nawr kiangin, a thiltihtheihna chu khawvel tan a rawn lantir leh dawn e. Chuvang chuan, indawm kunin, beidawngin kûn reng suh. Tlaivar dâwn dâwna i mittui sûr ṭhin kha bântir tawh the; saw ni paw'n chhuah zai a rel ve leh tâk saw.
Ni leh thla leh arsite pawh hian,
En hun bi an nei ang khian,
Hlim ni, lawm ni, ṭah leh lungngaih nite,
Mihring nunah an inên chhawk ṭhin.
(Triau Trackx–'Bâng tawh r'u')
Harsatna han tawh malh malh hi chuan vanduai bîk, rethei bîk, khawngaihthlak bîk riau va inhriat a awl ṭhin khawp mai. Kan chan hi chanchhe bîk ngawih ngawih leh vanduai bîk ngawih ngawihin kan hre ṭhin. Mahse, hringnunah hian lungngaihna leh ṭahnate'n min chîmin min rahbeh chang awm mah se, min diriam reng bîk lo va, hlimnate pawhin kan nunah thla an zar ve fo asin; kan ngaihtuahin kan ngaihven peih lo ṭhin mai pawh a. Harsatnate'n min bâwih tlat avangin lawmna leh hlimnate chu kan hmuh kân fo tih a chiang. He kan zin kawng pik leh zîng mup, beidawnna leh ṭahnate'n min hual khupna hmun leh hunah hian beiseina thar nei zel turin he hla hian min fuih lawm lawm a ni. Hawh u, beiseina thar nen kan hringnun zin kawng hi i zawh thar leh ang u hmiang.
Harsatna, manganna leh lungngaihnate hian min tihrehawmin min tichau viau ṭhin mah se, thu leh hla lamah chuan a thawh hlawkin, thu leh hla ṭha tak tak min petu a ni ang. Kristian-te'n kan sak zing ber pâwl 'Lal Isua kan ṭhian ṭha berin' tih hla pawh hi a phuahtu Joseph Scriven-a'n manganna rapthlak tak tuara a nupui ni mai turin vanduaithlak taka a boralsan hlauh avanga he hla hi lo piang a ni. A thil tawrh rapthlak tak mai chuan beidawnna leh rilru hrehawmna neihtirin, thil tam tak ngaihtuahin Pathian a ngaihtuah chhuahtir a. A hmangaih ber chân mah se, Pathian chu a ṭhian ṭha leh a mangan lai pawha a kianga awm reng, amah lawm rengtu, awmpuitu leh chenchilhtu a ni tih hriain a phuah chhuak ta a ni (Rev. Lalngaihawma, 'Kristian Encyclopedia', 2009, p.194).
Hla ṭha tak tak an phuah theihna tura mitdel ni tura piang tih mai tur, mitdel ni chunga hla ṭha tak tak phuah thei Fanny J Crosby-i aṭanga Suakliana te, epic poem ropui tak tak phuah thei John Milton-a te hi i ngaihtuah ngai em. John Milton-a khan harsatna hrang hrang tuarin a tâwk nasa hle a, a zin kawng kha a khirhkhân hle. Kum 1642 June thla khan kum 16 mi Mary Powell-i chu nupui atan a nei a, hetih lai hian Milton-a chu kum 34 a ni tawh. A nupui Mary nen hian hun eng nge maw chen an inṭhen a; mahse, inṭhen hlen lovin an innei leh a, fapa pali an neih hnu kum 1652 May ni 5 khan Mary chuan a boralsan a, hemi kum 1652 aṭang hian a mit pawh a del nghe nghe. Tichuan, kum 1656 November ni 12-ah Katherine Woodcock-i nen an innei leh a; mahse, kum 1658 February ni 3 khan a nupui pahnihna hian a boralsan ve leh a. Kum 1662 February ni 24 khan Elizabeth Mynshull-i nen an innei leh a ni. Kum 1638 khan house arrest-a tâng astronomer ropui Galileo-a pawh a lo tlawh tawh a ni awm e.
Prof. RL Thanmawia paw'n hetiang hian a lo ziak a, "Hmasang thawnthu leh mi hrât khawkhêngte chanchin hle epic poetry an tih phuahtu ropui bera an chhâl ṭhin John Milton (1608-1674) pawh kha a hun hmasa lamah chuan lehkha thiam a ni bawk a, pa challang tak a ni. Mahse, lung inah a tâng a, khai hlum hlau reng rengin a khawsa a, a hla phuahte an hâlsak bawk. A nupui hmasa berin fa pathum a neih hnuah a chhuahsan a, a tawpah a hawng leh nâ a, a thi ta thuai si a. A nupui pahnihna nen chuan an inhmangaihin an inngaina hle a; mahse, rei lo teah a sun leh ta mai a. A mit a del zui ta leh zel bawk. A nupui pathumna lah chu nu rawva tak a lo ni a, a fa hmasate a tirethei em em a, hlim ni hmel an hmu tam lo hle. Milton-a chuan ruhseh benvawn a nei zui lehnghal a. A mitdel hmain thu leh hla eng emaw zat lo phuah mah se, John Milton-a nihtirtu chu a mitdel hnua a hla ropui tak tak – Paradise lost, Paradise Regained leh Samson Agonistes te kha an ni tlat,” tiin (R.L. Thanmawia, 'Chuailo'–1-na, 1997, p.133 & 135).
Harsatna leh retheihnate'n a lo sawp hrep tawh, Mizo literature huanga Ph.D. hial hlawh chhuak thei Prof. Dr. RL Thanmawia chuan, "Retheihna hi ka chaw a ni a, harsatna hi min chher puitlingtu pûm a ni," tiin a sawi. Hei vang hian a essay 'Retheihna' tih a ziahte kha a thlumin rilru a khawih ngawt mai. “Harsatna hi eng ang mi nge kan nih tih lantirtu a ni,“ tia Epictetus-a’n a sawi ang khan, harsatna hrang hrang tawka tuartute aṭang khian a dikzia an tarlang chiang mang e.
English critic ṭhenkhatte khan author an luhchilh deuh mah mah ṭhin a ni awm e. Chung zinga critic-te'n rilru na taka an siam pakhat chu John Keats kha a ni a. Thil chîkmi mi ṭhenkhatte chuan John Keats-a thih hma chhanah an puh hial. John Keats-a hringnun kha a chhuk chhovin a thim hle. A hun tawp lamah ngawr natna (TB)-in a tlakbuak a, sumah harsatna tawkin a pachhe hle a, a poetry bu a chhuahte chu han hralh ve bawk mah se, hralh a kal teh vak lo a ni awm e. Chu achhapah critic hovin a poetry-te chu chanchinbu (Blackwood's megazine leh quarterly)-ah ṭawngkam hriam tak tak hmanga sawiselin an lo bei ve sek bawk nen, a tan chuan a natna belhchhahtu a ni ngei ang. Lord Bryon-a pawhin hetiang hian a ziak nghe nghe:
"Who killed John Keats?
'I' say the Quarterly,
So savage and tartarly,
'Twas one of my feasts.
Prof. Siamkima paw'n, "Thil chik mi ṭhenkhat chuan Keats-a hriselna pawhin a chhiat phah lehzualin a thih hma phah hial niin an sawi. Mahse, Keats-a chuan mahni inrintâwkna a neih tlat avangin, rilru na tak chungin 'Ka thih hnuah chuan English poet zingah chhiar tel ve ka nih tho ka ring' a la ti fan a. English poet zingah chhiar tel zawng a lo ni na meuh mai. Keats-a hi kum 26 mi lek niin, Rom khuaah thi a ni," a ti (Zalenna Ram, Fourth Edition–2016, p.145).
James Dokhuma 'Thla Hleinga Zan' pawh kha Peter Lianhleia'n a bihchiannaah hetiang hian a sawi a, "Zirna nei sang vak lo thawnthu ziak hmasa berah chuan iaiawm tak chu a ni lo va, mahse, college-a Mizo ṭawng leh literature zirna sang ber BA zirna atan em chuan a iaiawm lo thei lo, a thlak thuaitu tur, a aia ṭha neih thuai a duhawm deuh a ni," tiin.
Peter Lianhleia ziak chuan James Dokhuma a rilru a tina hle a ni ang, "Manilomaha ka lo insita ka zir san loh avanga lo zak rilru ngawih ngawih ṭhin, khatia kan mithiam berte zinga miin min han vuak takah phei kha chuan keini ang rual tan chuan mahni thiam ang tawk tawka a dang ziak leh tur pawhin min tiphûr lo hle mai... Mizo zingah hian ziaktu dang an awm loh thuah mi thiam zawkte cho chhuah nan kan ziak ve chauh a ni a. Mahse, cho chhuah a hnehin kan mi thiamte hlei hlei chuan min lo ngainep ta si em ni tih tura ṭawngkam an han neih zauh phei hi chuan keini ang rual zawngin tih leh ngam chi a ni lo vang," tiin inthlahrung leh insit takin a au chhuak a nih kha! Peter Lianhleia hian khatiang khan sawi mah se, 'Thlà Hleinga Zan' hlutna a tinêp pha chuang lo va. Mizo novel kan sawi apiangin 'Thla Hleinga Zan' hi kan sawi hmaih tawh kher lo vang.
Sawisel tur awm miah lo khawpa thuziak ṭha leh lehkhabu ṭha erawh a vâng mai thei. Lehkhabu ziaktute pawh sawisel tur awm miah lo khawpa mi ṭha famkim, mi thiam leh mi fing chung chuang an viau bawk ang. James Dokhuma khan kum 1970 khan 'Thla Hleinga Zan' kha a tichhuak a. Peter Lianhleia khan rilru na takin siam mah se, a kawlawm a chawlhtir loh kha a ropui ngawt mai. Kum 2005 thleng khan 'Mizo ṭawng kalphung' tih lehkhabu a la ti chhuak a nih kha. Harsatna paltlanga hnehtu kan ti thei ang.
“A theih loh, tih min hrilhtute chungah hian ka lawm hle a ni. A chhan chu anmahni avangin keima'n ka tihpuitlin theih phah a,” tia sawitu Albert Einstein-a khan ‘General Relativity Theory’ a hmuh chhuah hma khan harsatnain a tlakbuak a, a nupui nen an inṭhen a, a fapa nen an awm hran a ngaih phah ta hial. Chutiang harsatna karah chuan a ṭhianpa, German physicist Mark Planck-a khan Albert Einstein-a hnenah, ”Ka thurâwn che chu, tuna i thil tih laiah hian i hlawhtling dawn lo, lo hlawhtling pawh ni la tu ma'n an ring chuang lo vang che,” ti meuhvin a hrilh a ni. Amaherawhchu, beidawng duh lo Albert Einstein-a chuan kum 1915 khan ‘General Relativity Theory’ chu a hmu chhuak ta a ni.
Eng pawh ni se, harsatna hrang hrang tâwkin, zin kawng thim tak kan zawh pawh a ni mai thei e; a pawimawh ber chu harsatna chu engtin nge kan lo hmachhawn tih hi a ni. Huaisen takin harsatna kan hmachhawn dawn nge, harsatna kan inhnehtir zawk dawn? I duhthlanna a ni e.
‘Mangan nia i chauh mai chuan i chakna a beitham a ni.’ (Thufingte 24:10)
- Zoliansanga Tlau