Awmze nei lo kalphung thar
A kamkeuna
Mihringte’n ni tin kâwla ni chhuak chhiara hah thikula hna kan thawh chhan chu kan mamawh ei leh bar sum leh pai, silh leh fen, in leh lo kan neih a, kan tlakchham lohna tur leh kan intunnun nan liau liau a ni. Kan thiam zawng, theih zawng, tui zawng leh taimak dan pawh a inang lo va, a inchen lo. Sorkar hna, sumdawnna, loneih, thilsiam chhuah leh in sak, kut themthiamna, damdawia inenkawlna zirtirna leh kawng hrang hrang thawkin ei kan zawng ṭhin. Hlawh emaw, lawmman emaw nei lo tawp chuan kan thawk thei lo. Hlawh leh lawmmante hi a hna a zir zelin a inzat lo va, hlawh hmuh ṭhat leh ṭhat loh dan pawh a inang vek hek lo. A hna pawimawh dan leh dinhmun azirin a inang lo thei hle bawk.
Eng hna pawh, hna lak tur azirin miin a tlin phawt chuan chu hna chu tlin takin a thawk thei a ni. Tlin tak leh thiam nal tak chunga hnehsawh taka a thawh phawt chuan a thawh hlawh chu a hmu ngei ngei tur a ni. Thawh hlawh emaw, lawmman hmuh loh chuan eng hna pawh tha tak leh tui taka thawh a harsa hle ṭhin. Hlawhfa chhawrtuin a hlawhfate a ngaihsak ṭhat loh chuan hna pawh a chak thei lo. Hlawhfa chhawrtu hi sorkar emaw, mimal emaw, pawl emaw, khawtlang emaw, kohhran emaw, company pawh a ni thei. Hlawhfa ruaitu leh chhawrtu chu tu pawh ni se, a chhawr dan angzia zelin a hlawhfa hlawh chu a pe tur a ni.
Hnathawktu hlawh
Sawrkar hna hi chi hrang hrang a awm. Chungte chu group A, B, C, D thlenga ṭhen a ni a, heng bakah hian a nghet lova thawk contract basis, casual, workcharge, provisional employee (PE), etc. chi hrang hrang a awm thei. Hengho hian an hnathawh san dan azirin thla tina hlawh bituk mumal tak an nei ṭheuh a, a zat leh hlawkna (benefit) chi hrang hrang an hmuh theih dan pawh a inchen lo hlawm hle. Sawrkar hnathawk zingah pawh sawrkar laipui hnuaia thawk leh state/UT sawrkar hnuaia thawkte an la awm hrang cheu bawk. Sawrkar laipui hnuaia thawk leh state/UT sawrkar hnuaia thawkte hlawh leh hlawhtesep hmuh dan a inang vek lo. Mahse, a tlangpuiin state/UT sawrkar hnuaia thawkte hian sawrkar laipui hnuaia thawkte zulzuiin engkim an kalpui ve ṭhin a ni.
Heng bakah hian autonomous district council (ADC) leh regional council hnuaia thawk an la awm a, hengte pawh hian state/UT sawrkar an entawn tlangpui. State/UT sawrkar hnathawk zingah hian sawrkar laipui scheme leh project hrang hrang hnuaia hnathawk sum dinhmun azira chhawrte an awm bawk. Chungte chu centrally sponsored scheme (CSS) hnuaia thawk an ni a, sawrkar laipuiin an hlawh zawng zawng 100% a tumsak chi leh state/UT sawrkarin 10% a lo do let ve ngai chite thlengin a awm bawk.
Sawrkar hnathawk nghet pangngaite hlawh tur hi central, state/UT annual budget session-ah sawihova pawm thlap a nih avangin sawrkar a tluchhe thut emaw, sum a tlachham thut a nih ngawt loh chuan thla tin khel lovin an hlawh leh hlawhtesepte hi an hmu reng thei a ni.
Hetih lai hian, sawrkar laipui scheme hrang hrang leh state/UT hnuaia a nghet lova hlawhfa rawihte erawh hi chuan sum chheh hran dan dinhmun azirin an thawh hlawh hi an hmu ṭha hlei thei ṭhin lo. Chuachhapah sawrkar laipuiin state/UT kaltlanga an hlawh hi a pek ṭhin avangin state sawrkar hian a lo tihkhawtlaisak fo niin a lang a, hei vang hian rei tak tak hlawh hmu ṭha lovin hna an thawk ṭhin a, chhungkuain an tuar nasa thei hle. An thawh chhan ber, an intunnunna tur leh inchawmna tur hlawh an hmuh ṭhat loh avangin mangang takin an awm ṭhin a ni. Chuvangin, sawrkar hnuaia thawk hlawh hmu ṭha lote hi an lainatawmin an khawngaihthlak ṭhin hle. Chhungkaw khawsak a buai a, harsatna tam tak an tawk ṭhin. Mi dang pawisa puk rêng rêngin an buai phili ṭhin a, an hriselna thlengin a nghawng chhe thei ṭhin a ni.
A tlangkawmna
Dec. 8, 2023 aṭanga sawrkar thar lo piang ZPM Ministry hian CSS hnuaia hnathawk chi hrang hrangte hlawh leh CSS fund hrang hrang hnathawhna sum chheh hran sa Mizoram Finance Deparment kaltlanga dawn tawh sawrkar hmasate’n an lo tihkhawtlai ṭhin dan a hmuh khan kan CM hian a ngaimawh hle a, social media hrang hrangah pawh a sawi chamchi ṭhin a nih kha! Thawkkhat lai phei kha chuan CSS sum lo kalte kha sawrkar laipuiin chelh khawtlai a phal tawh loh bawk avangin an pe nghal deuh zel kha a ni a. Mahse, a rei deuh a, tunah chuan a ngai chiahin CSS sumte chu an chelh khawtlai ve leh ta mek a nih hmel hle. Mizoram hmun hrang hranga wildlife sanctuary leh national park-a hnathawk, wildlife guard leh forest guard thla 7 chuang hlawh la tawh lo te, wildlife sanctuary leh national park-a sorkarin a chhawr MR leh casual mi 160 vel an awm mek a. Heng hnathawkte hian thla 7 chuang hlawh an la tawh lo va, an mangang takzet tawh a ni.
Tin, National Health Mission (NHM) leh Samagra hnuaia thawk Hindi teacher 2,000 dawn laite thla 3 hlawh la tawh lo leh a dangte tam tak hlawh hmu mumal lo an awm mek a ni. Hetiang dinhmuna ding mekte hi an khawngaihthlak tak zet a, an hnathawhnaah a ngai renga thawh a ngai a, hah tak leh rim taka thawh a ngai tho si. He kalphung thar sorkar hian hetiang hlawh thla tina la ve ngai lote hi an thawh hah hlawh tluang taka an lak ve theih dan kawng an zawnsak a hun tawh hle. An hlawh leh hamṭhatna an hmuh tura sawrkar laipui aṭanga sum lo kalte hi hren tansak lovin pe ve nghal zel ṭhin se, hmanralna utilization certificate (UC)-te hi tihfelsak zung zung ṭhin se, Delhi lamah zawhna leh bahlahna awm lo turin thawn thlaksak zung zung bawk se, tun ang êm êm hian hlawh lak harsatna hi an tawk lo vang. Hlawh ṭhenkhat 90% Central-in a tumsak bak, 10% state sorkarin a lo do let vena pawh peksak zung zung ṭhin se, Finance Deptt lama thawkte pawh hian anmahni dinhmun nen khaikhinin hlawh la fumfe ve ngai lo, sorkar hnathawk mi eng emaw zatte dinhmun hi hrethiam chungin khawngaihna leh lainatna rilru nen harsatna awm lo thei ang bera hlawh an hmuh ve theih dan kawng dappui ṭhin se a ṭha hle ang. Ram leh hnam tana hna thawk ṭheuh ṭheuh, hlawh lak dan rualkhai lo lutuk hi a tuartute tan a hrehawm turzia ngaihtuah chungin, hetiang lo deuha hlawh an lak ve dan hi sorkar hian ngaihtuah sak tawh se a ṭha ngawt ang.
Kan Pathian thuah chuan “… Inhlawhfa hlawh chu zankhua khuain a tuk thlengin i kawl tur a ni lo,” (Lev. 19:13) tih a ni a. Kalphung thar sawrkar, ‘Ram rorelnaah Pathian ram lo thleng rawh se’ titute hian an hlawhfa chhawrte hlawh hi an bat reisak thei hle mai! Chuvangin, he sawrkar kalphung thar hi a thar chuang lo va, a hma mite ang bawk, awmze nei lo kalphung thar an chhawm nung chho veleh ta mek niin a lang. Kalphung thar nghak rêng rêngin kum 5 a ral leh mai tur hi dawnin thinlai a dam thei lo.
- Dr. C. Lalrampana