Written by
- Zion Lalremruata
Former Gen. Secretary, AMFU Gen.Hqrs

Mizoram tan regulated market (MANDI) (Kut hnathawktute thar chhuah zawrhna)

Mizorama kuthna-thawktute (farmers) hi eng nge an mamawh ber tiin zawt ta hlawm ila, an mi chhanna chu an thar chhuah hrang hrangte dehralna/ sumdawnna ṭha leh mumal an mamawh thuin min chhang hmasa ngei ang. A hralhna lam hi a pawimawhzia hriain British India hun lai daih tawh khan Royal Commission on Agriculture chuan kum 1928 khan India rama Agriculture Policy pawimawh tak mai hetiang hian a lo siam daih tawh a, “India ram kuthnathawktute tan leh ram economy dinchhuahna tur chuan an thar chhuahte a hralhna lam ngaihtuah hmasak a, chumi hnuah a market (a hralhna) azira thar chhuah lamah hmalak tur a ni,” a lo ti daih tawh a ni.

Dstrict Council kan nih aṭanga vawiin thleng hian kuthnathawktute tana ṭangkai ber tur leh ram leh hnam hmasawnna tura a ki pawimawh ber zinga mi, kuthnathawktute thar chhuah hrang hrang dehralna kalphung ṭha leh mumal hi kan la nei ngai lo va; an lainatawm tak meuh meuh a ni. Hetiang a nih mek lai hian kan ram hruaitu ṭhenkhat lah chuan puhmawh tur dang zawngin kan la thar tam tawk lo an ti teh fo va, hei hi thu dik chanve chauh a ni!

Hunte a kal zel a, tun hma ai chuan kawng hrang hrangah hmasawnna neiin kan ram hruaitute pawn ngaihtuahna nasa zawk an seng chho ta zel a, kuthnathawktute thar chhuah dehralna lam pawhin ngaih pawimawh a hlawh chho ta tulh tulh hi thil lawmawm tak a ni. District Council kan nih lai khan heng dan pahnih–‘The Mizoram District (Market) Regulation of 1954’ leh ‘The Mizoram District (Market) Rules of 1956’ siam a ni a, hman ṭangkai a ni vak lo. State kan nih hnuin dan dang–The Mizoram Agricultural Produces (Restriction on Movement) Order, 1994 leh The Mizoram Agriculture Products (Prohibition of Movement) (Amendment) Order, 1999 te siam leh a ni a; hei pawh hi a ṭangkai dan a nep viau. Tichuan, Agriculture Produce Marketing Committee Act 2003 (APMC Act 2003) tlawhchhanin regulated market siamna tur The Mizoram State Agricultural Produce Marketing (Development and Regulation) Act, 2008 chu kum 2008 chawhma lam khan siam leh a ni a, mah se, he dan hi hman lohvin a hlamzuih ta!

India rama mi thiam zawkte ngaihtuah chhuah APMC Act 2003 (hei hi UPA kutchhuak a ni) hnuaiah hian Regulated Market (Mandi) din tur a ni a, he dan hi siam a nih aṭangin state tam takin an kalpui nghal a; kuthnathawktute pawn an chhawr chho viau a ni. He Regulated Market kalphungah chuan state level Marketing Board siam tur a ni a, hetah hian sawrkar lam aiawh te, a kaihhnawih department te, kuthnathawktu aiawh te, sumdawng aiawhte leh consumer aiawhte an tel ṭhin a ni. Anni hian ram chhung dinhmun hrang hrangte enin, kuthnathawktute thar chhuah hrang hrang man a hniam lam (minimum price) an bithliah ṭhin ang a, a ṭul dan azirin sumdawnna kal vel an endik tur a ni.

Regulated Market lo pian chhan ber chu kuthnathawktute thil thar chhuah hrang hrangte kharchhawng/sumdawng hovin an khuahkhirh/control vang a ni a, thil man a to bakah, a hlawkna tam zawk an têl avangin a thartu kuthnathawktute chu chan chhe zawkah an awm ṭhin a. Hetiang dinhmun hrisel lo tak aṭanga kuthnathawktute khaichhuah hi Regulated Market thil tum ber chu a ni. A tawi zawngin kuthnathawktute, kharchhawngte leh mipui (consumer)-te lungawi tlanna tur market hrisel tak din pawh kan ti thei ang chu.

APMC Act 2003 hi kalpui a nih mek laiin tuna sawrkar laipuia sawrkarna chelhtu NDA chuan Agriculture Produce and Livestock Marketing (Promotion and Facilitation) Act 2017 (APLM Act 2017) hmangin an lo siam danglam chho va. He APLM Act 2017 hi APMC Act 2003 laka a danglamna chu, ransa telh belh a nih bakah mimal (private)-in Regulated Market a kalpui theihna lai hi a ni.

Agriculture subject hi state-te thuneihna a nih avangin APMC Act 2003 la hmang state an awm a, state ṭhenkhatin APLM Act 2017 hi an hmang bawk a ni. A nihna takah phei chuan kuthnathawktute thar chhuah hmanga sumdawnna hi a buaithlakin risk a sang em em a, tih tak zeta hmalak ngai chi a ni. A chunga kan tarlan tak aṭang khian kan hre thei ang a; Mizoram chu ram chhunga kharchhawng/sumdawng ho bakah heng Bagha, Silchar, Karimganj syndicate-ten min thunun hneh hle mai a, kuthnathawh lam chawisan pawh thil har a nih phah hial kan ti thei ang chu.

APMC leh APLM-te kalpui a nih mek laiin India ramah Farm Laws 2020 chu hnawhsarum takin kum 2020 khan Ordinance hmangin sawrkar laipui chuan a siam rup mai a, hemi duh lo hian India rama kuthnathawktu pawl hrang hrangte’n nasa takin an dodal a, thi pawh an awm nual nghe nghe. Supreme Court hial a inrawlh ta a, vawiin thleng pawh hian zaah za chuan a la fel zân lo a ni. Kan hriat angin khawvela democracy ram lian ber kan ni a, democracy hi ṭhatna tam tak awm bawk mah se, a lehlam pangah chuan harsatna tam tak a keng tel a. Tuna kan sawi mek APMC leh APLM dante pawh hi party inchirhtheh nan an hmang a, buaithlak ve tak chu a ni.

Zoram People Movement chuan kalphung thar tiamin hneh takin sawrkarna an la a, anni hian kuthnathawktute thar chhuah hralhna tur sum budget-a DAH chu zuarin an auhla ber a ni. Tichuan, an sawi ṭhin angin aieng, hmarcha, hmunphiah leh sawhthing tana price support siam nan sum tam tak an ruahman a. Media/press mite Dt 26th June, 2024-a an kawmnaah Pu PC Vanlalruata, Minister of Agriculture, IWRD, Cooperation chuan Regulated Market din tura sawrkarin chak taka hma a lak mek thu a sawi a; a sawi ang ngeiin chak taka hmalakna kalpui nghal a ni ta! Pu Lalduhoma, Chief Minister hian tun hma aṭanga a lo sawi leh vei em em thlai thar hralhna tur chu a ngai pawimawh hle a ni tih a lang chho zel hi thil lawmawm tak a ni.

Regulated Market kan neih theih nana Dt 28th September, 2018-a “Kuthnathawktute Chhanchhuahna Kawngzawh” Aizawl khawpuia kan neih laite min hriat chhuahtir a. Kuthnathawktute mamawh ber mai kan rama thil tharte dehralna tur kalpui ngam sawrkar kan nei hi thil lawmawm tak a va ni em. Hemi kawngah hian rilru leh ngaihtuahna thiang tak hmanga party politics chhia dahṭha a, kan ram economy chawisang turin Mizoram chhunga kuthnathawktute’n kan puan ven i sawi chhing ang u.

- Zion Lalremruata,

Former Gen. Secretary, AMFU Gen.Hqrs