Sorkar ṭha nei tura mipui mawhphurhna
Kan hriat ṭheuh angin India ram hi parliamentary democracy system hmang kan ni. Democracy hmanna hmunah chuan mipuite’n an mawhphurhna leh chanvo an hriat ṭhatna ram apiangah ram rorelna a ṭhain a kal dik ṭhin. Abraham Lincoln-a'n democracy chu, ‘Mipuite sorkar, mipuite siam leh mipuite ta’ a lo ti thlâwt tawh a. Mipuite kutah thu neihna tak tak hi chu a awm a, an ai awha an thlante hnenah eng emaw hun chhung atan thuneihna an kawlin ram kahhruaina hna an thawk mai ṭhin a ni.
Greek philosopher ropui Aristotle khan a hun laia ram inrelbawlna (constitution) 158-a zir chianna a neihah chuan 'Polity' a tih, tuna democracy nihphung ang deuh hi ṭha ber (best practicable) a ti hial a. Chutiang taka ram inkaihhruaina ṭha chu hmang mah ila, sorkar/ram ṭha zawk nei tur chuan a tipuitlingtu, chutiang ang nihtirtu an awm a ngai a, chutah tak chuan mipui kan pawimawh a ni. Chester Bowles chuan, “Sorkarna hi politician-te pumhmawmtir vek atan chuan a lianin a pawimawh lu deuhin ka hria,” a lo ti a. Mipuite hian sorkarna hi politician-te kuta dah vek mai lovin, rorelna ṭha siam tura puih zui zel hi kan bat a ni. Sorkar ṭha nei tur hian mipuite hian chanvo leh mawhphurhna kan nei nual a, chûngte chu i han enho dawn teh ang.
Vote thlak
Mipuite’n kan ai awha roreltu kan thlan theihna, inthlang ram kan ni a. Constitution Article 236 chuan târlangin, India khua leh tui mi tu pawh, kum 18 tling tawh phawt chuan vote a thlak thei a ni. Ram changkang apiangah khua leh tuite’n inthlanna hi ram hnuk khawih thil tak meuh a ni tih an hriat avangin an ngai pawimawh a, an ngaihlu a, an la thutak ṭhin. Mizoram pawh hi vote thlak thei zat aṭanga chhûta vote thlak ṭhatna ber state zînga mi kan ni a. Vote thlak hi sorkar siamna kailâwn a ni a, kan chanvo, kan mawhphurna leh kan tih ngei ngei tur (duty) a ni a, kan ngai pawimawh tur a ni.
Party feeling neih loh
"Kan party candidate atan vawk pawh ni se, ka vote tho ang" tih ang rilru pu a, thlahtute aṭanga party pakhat sahuai thing vawn tlat maina hian sorkar ṭha a siam thei lo va. Sorkarna pawh lo siam se, "Min thlang leh tho ang, keini lo thlan tur an nei lo" tih ang rilru an pu a, ram ṭhatna tur aiin anmahni ṭanghma haiin, an ṭhatna tur buaipuiin an phili ruai ṭhin. Ram aia party dah lalnaah sorkar ṭha a awm thei lo.
Sorkar ṭha kan duh chuan party âwn nghet (party feelings) kan nei tur a ni lo va, party tinte an thil tum (manifesto) kan zir chiangin, chu an thil tum chu hlen chhuah theih chi a ni em, kan tan ṭangkai viau ang em, tihte kan ngaihtuah a ngai a. Tin, candidate-te pawh mi dik leh rinawm, mi ṭha satliah ringawt ni loin, kan ai a awh zo tawk ang em, a ngaihna a hria ang em, a hna a tlin ang em, tihte kan ngaihtuah ve ang a. Chutiang mi an awm a nih chuan party feeling tel hauh lovin kan thlang mai tur a ni.
Vote hralh loh
Sorkar ṭha neihna tura pawimawh tak mai chu vote hralh loh hi a ni. Mahni chhiat leh ṭha hriatna pawh hmang thei lo khawpa sumin a bual ât, sum lo thil dang pawhina khua a hmuhtir theih loh, awlsam taka thlem thluk theih mi kan ni tur a ni lo. A vote hralhtu chu a leitu anga hlemhle, mi pamham ang lek a ni a, an danglamna a awm lo. Joseph Marie de Maistre chuan, "Hnam tinin mahni phu tawk chiah sorkar an nei a ni," a ti. Sorkar ṭha duhin iak iak mah ila, keimahni'n kan zir loh chuan, zir loa distinction-a pass tum ang vel a ni. Chuvangin, ram siam ṭhat kan duh a, kan hmangaih tak tak a nih chuan party feelings ni lovin, ram hmangaihna feeling neih a, keimahni kan insiam ṭhat phawt a ngai. US President hlui John F Kennedy khan, "Ka ram hian eng nge mi tih sak theih ang tih inzawt loin, ka ram tan hian eng nge ka tih ve theih ang tih inzawt zawk rawh," tiin, rilru dik pûa ram vei turin mipui a lo fuih tawh a ni. Chuvangin, rilru fim kan hmang tur a ni a, mi ṭha lo chu kan hnawl ngam tur a ni.
Sorkar thu zawm
Dan hi mipui himna tur leh hmasawnna tura siam a nih avângin sorkar dan siam kan zâwm tur a ni a, an thuchhuak kan ngai pawimawh tur a ni. Roreltute thu awih leh ram hmasawnna tura an hmalakna rinawm taka thawhpui tlat hi kan mawhphurhna pawimawh tak a ni. Leo Tolstoy chuan, "Dan zam mai hi chu a awlsam a, mahse, dan lekkawh tak hi a har," a ti a. Roreltu ṭha tak tak thlang chhuak ṭhin mah ila, mipuite’n an hmalakna kan thlawp si loh chuan an hlawhtling ngai lo vang. Chuvangin, sorkarin chhiah a siam ṭha taka pek te, thil khapte chaw lut lo tur leh hralh chhuak lui lo tur te, in sak leh in hmun laih dan te, lirthei chung changah te leh dan tesêp chi hrang hrangte hi zah a, ṭha taka zawm mai hi a ṭha a ni. Roreltute’n min hruai an tumna lam ngaichanga an thu zawm tura inpek hi mipuite mawhphurhna pawimawh tak a ni.
Dikna leh rinawmna
Mipuite mawhphurhna pawimawh ber pakhat chu dikna leh rinawmna neih hi a ni âwm e. British Prime Minister hlui Winston Churchill-a chuan, “Khua leh tui dik leh rinawmte hi ramin a neih theih ro hlu berte an ni,” a lo ti a. Eng hna pawh thawk ila, hna sang leh hniam, zahawm leh zahawm lo hi a awm hran lo va, kan pawimawh vek a, ka thawh a inang lo mai chauh a ni. Ei rukna leh hlemhletna hi a lang a pau chauha do lovin, kan nun chhung ril hian do se la. Pawisa chauh ni lo, bân hun hmaa bân te, hna chawlh sek mai te, hmanraw hawn ruk duh mainate hi hmasawnna kawnga ram ṭhanmawh tibâwktu a ni.
Greek philosopher ropui Plato khan a duhthusam ram (ideal state)-ah chuan dikna kan tih mai (justice), thil a nih dan tur ang taka a nihna hi a dah pawimawh em em a, state leh justice chu thil kal kawp tlat, ṭhen hran theih loh ni turin a duh. Plato hian society chu hmun thumah ṭhen hrangin–reason (lal, roreltu), spirit (ram venghimtu) leh appetite (thawk chhuaktu, kut hnathawk). Heng class pathumte hian an tih tur ṭheuh intibuai lo leh a danga va inhnamhnawih lova ṭha taka an tih ṭheuh hian 'justice' chu a awm a ni a ti. Dikna leh rinawmna nen taima taka kan hnate kan thawh tlat theih chuan kan economy a ṭhang ang a, ramin hma a sâwn ang a, sorkar a tichak tel thei bawk ang.
Tlawmngai pawl hrang hranga inhman
Khawtlâng (society)-a tlawmngai pawl awm hian ram a tithlamuang a, sorkar thâ a tichak ṭhin. Kan tlawmngai pawl chi hrang hrang–YMA, MZP, MHIP, MUP leh a dang dangah pawh kan inhman theihna âwmah chuan kan inhmang ang a, thâ kan thawh ve tur a ni. Sorkar tih vek zel tura phût mai lo vin, ram neitu rilru puin khawtlâng tana ṭha tur chu kan ti ve tur a ni. Inthlanna thianghlim leh muanawm taka a thlen zel theih nana hma latu Mizoram People Forum (MPF) te, a kohhran mal anga hma laknaah pawh Synod Social Front leh a dangte pawh kan thlawp tlat tur a ni.
Roreltute ṭul lovah kan ti buai sek tur a ni lo
MLA leh Minister-te kan phût dân hi inenfiah kan ngaiin ka hria. Eng emaw function awm hleka khuallian ni tura kan 'bel' chawt mai zelte hi a fuh ber lo. A lehlamah kan mamawh leh duh kan thlen a, min ngaihsakna hun remchang a ni. Amaherawhchu, khawtlang huapa mipuite rawngbawl tur an ni a, khawi lai zirna in leh pawl hrang hrangte’na a nazawnga kan lo pawh pên sek tur an ni lo. Chuti lo chu, kan MLA-te ṭul lovah an hun leh tha kan pawh pênsak a, an hna a tisâwt lo ṭhin a ni. Tuna sorkarna chelhtu ZPM leader Pu Lalduhoma khan sorkarna fawng vuan tura lak luh an nih khan, ni 100 chhunga an tih turah an tel nghe nghe a nih kha. Hei hian ram hruaitute hi a na zawnga sâwma tihbuai sek an duh lo tih a hriat theih mai âwm e.
Sorkar hmalakna kan en zui ve tur a ni
Sorkar hmalakna hi mipuite’n kan hriatpui a ṭul. Sorkar pawh mipuite rawngbawl an nih avângin an hmalakna mipuite hriatah an puang zar tur a ni a, langtlang sorkar an ni ve tur a ni. An manifesto an bawh zui em, budget (kum khat chhung atana sorkar inrelbawlna tura sum dah) hi a hmanna turah hman a ni ngei em tih te, sum puk ṭeuh si, a hmanna tarlang leh si lo a ni em tih te, a tel lo pawha kan buai chuan lohna tur, thil ṭangkai tak ni lem loah sum an khawh ral mai mai em tih te, Mizoramah hian centrally sponsored scheme kan nghah ta hle a, hengte hi a hmanna tur dik taka hman a ni em tih hi kan finfiah fo a ngai.
Constitution Article 19-na chuan kan duh zâwng sawi leh lantir theihna turin dikna chanvo min pe a, chumi hmang chuan sorkar dik lohna leh kan duh khawp lohnate chu chanchinbu, TV, social media leh a dangte hmangin kan au chhuahpui thei. Amaherawhchu, chu chuan belhchian a dawl tur a ni.
Sorkar hmalâkna mipuiin kan hriat duh angte kan hriat theih nan kum 2005 khan Right to Information Act, 2005 siam a ni a, tunah chuan Mizoram Right to Information Rules, 2010 hman mek a ni. RTI hian sorkar department te, agency te, corporation, NGO, company, kohhran, etc. zinga sorkar aṭanga cheng nuai khat aia tlem lo dawng tawhte a huam a ni. Information kan hriat duh angte chu State Public Information Officer (SPIO) leh State Assistant Public Information Officer (SAPIO)-ahte dilna thehluh theih a ni a, kan hriat duhte chu ni 30 ral hmain min rawn hrilh dawn a ni. Heng angte hi hman nachang kan hriat a, kan hman thiam chuan sorkar hmalakna hriat chianna kawngah nasa takin min pui ang a, a zawttu kan tam chuan sorkar pawh a fimkhur ang a, kawng dik kan zawhtir thei dawn tihna a ni.
Tlângkawmna
Sorkar ṭha kan duh chuan mipui hi kan pawimawh a ni tih hria ila, ‘Kei chu politics hi ka tui ve lo va,’ tih avanga engmah tih tum lova lo ral khat thlîr mai tur a ni lo. Ram inrelbawlna leh politics hi a inzawm tlat avângin khawtlang (society)-a kan awm ve a nih chuan a ṭhatna turin tha kan thawh ve tur a ni.
Sorkar ṭha neih hi kan Kristianna nen pawh a inrem em em. "Kristiannain a tum pakhat chu, he leia Pathian ram thlentir a ni a, Pathian ramah chuan rorelna ṭha a awm. Kristiante ram chu rorelna ṭha awmna hmun a ni tûr a ni," (p-203, Thingserh- II). Chuvangin, Pathian ṭih a, a rawngbawl chunga dikna nen kan tih tur ṭheuhte mipuite'n kan tih chuan Pathian ram, sorkar ṭha leh ram hmasawn tak kan ni thei ngei ang.
- Zonunkima, 5th Semester,
Department of Political Science
Govt Aizawl West College