EI TUR AIIN NUNNA A THUPUI ZAWK

He ṭawngkam hi Lal Isua’n kan tana a sawi a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Kan dam chhung hian ei lovin kan awm thei lo va, kan nunna atan kan eia kan in reng a ngai a ni. Pathianin kan ei tur leh in turte min buatsaihsak a, Bible-ah Israel hote hnenah phei chuan an eiin tur hrisel engkim inkaihruaina fel tak a pe bawk. Kan ei leh in tur hrisel leh kan dam reina zawk tur hi kan Pathian thu hian engkim kaihhruaina min lo pe vek a ni. Nimahsela, mi tam ber hian kan zawm lem lo va, tui kan tih zâwng leh kan duh zawngte chu kan ei pawp pawp a ni ber mai.

Pathian thu hian hriselna leh dam reina hi a lo ngai hlu khawp mai a; Leviticus 19:32-ah chuan, “Lua kêlsam ṭote hmaah chuan i ding zel ṭhin tur a ni a, tar hmel chu i zah tur a ni a, i Pathian chu i ṭih tur a ni; Kei hi LALPA chu ka ni,” tiin a lo sawi. Kan Bible hian upa leh tar ho hi a zah tak zet a, keini pawn kan in chhunga mi kan chhung leh khat te, kan nu leh pate zah hi kan tihmakmawh a ni. Thufingte 23:22, “I pa, a hringtu che thu pawm la, i nu chu a lo tarin hmusit suh,” a lo ti bawk. Dam rei ngawr ngawr hi kan tum tur ber ni lo mah se, Pathian thu miin a zawm a, ei leh in turahte a fimkhur chuan, eng emaw vanduaina lo thlengte a awm a nih loh chuan rei tak a dam theih tih Pathian thu hian min hrilh.

Tunlai khawvel changkanna hian ei leh in tur pawh a lo changkang a, chawa kan ngaih lem loh ei tur chi thar an lo siam chhuak ta zel a. Khawchhak lam aṭang te, phai lam aṭangtein ei tur chi hrang hrang leh hmawmsawm chi thar a lo chhuak reng bawk. Heng ei tur siamtute hian miin an ngeih ang em, an taksa tan a ṭha ang em tih hi an chhûtpui lo va; an sumdawnna hlawk tur lam chauh ngaihtuahin ei tur leh hmawmsawm chi hrang hrang hi ṭhalaite lawm zawng an zawng a, an siam chhuak pawp pawp mai a ni. Keini lahin kan káin tui a tih zâwng chu engkhaw sawi set set lovin kan lei a, kan hmawm pawp pawp mai a nih hi. Tunlai naupangte phei chuan chaw tak ei aiin khawchhak lam siam hmawmsawma inhnawh puarte an ching ta a, phai lam aṭanga siam Gutkha product lah kan uar em em bawk. Hengte hian kan hriat tham mang lovin kan taksaah natna bu a khuar a, ṭhalai hrisel lo an pung tual tual a nih hi. Gutkha product hlauhawm ziate hi hre ngat ila chuan mi tam ber hi chuan kan ei hauh lo vang. Zuk hmuam ti loa ngaih, Gutkha lam product insûm lem si lo pawh an tam hle. Kan ramah ṭhalai thi an tam hle mai a, a bikin ‘thut’ lam hi tunlaiah a tam zual emaw tih tur a ni.

Kan ramah pawh ei tur kan ngah tawh; restaurant lah a pung tual tual. Ṭhalai thau fe fe an pung a, thau vak anga lang si lo, thisen zâma thau tam (cholesterol sang) kan pung tual tual a ni. Gutkha product kan tihte hian lung (heart) lam a khawih pawi hle tihte hi hriat atan a va ṭha em. Mi pakhat, kan hriat mi tak (Gutkha lam siam signature an tih ei nasa tak a ni a), kan hnena lokal ṭhin pawh hi ni khat a lokal leh chuan, “I va rim nam ta lo ve, i nghei tawh mi?” tiin ka lo zawt a. Ani chuan “Ka thaw a hah deuh a, doctor ka inentir a. Doctor chuan, ‘Hetiang hi ei reng reng tawh suh, lung (heart) lam a khawih pawi a, nghei hmak rawh,’ min ti a, ka ei tawh lo,” a ti.

Gutkha lam product hi tunlai ṭhalai leh naupangte’n an ei uar hle a, hei hi taksa tan a pawi em em. Ruihhlo leh zute anga lang chhuak mai lem lo, taksa tana chhiatna thlen nasa tak a nih avangin ei loh a him ber. Kan ramah pawh hian YMA emaw, NGO hrang hrangte hian Gutkha lam product reng reng hi khap vek se la ṭha ka ti. Vai dawrte pawh hi a tam lutuk reng reng, vai ramah dawr zuk siam tum teh u: an tihchhiat sak vek cheu ni mai. Vai kuhva dawr leh dawr tête tam lutukte hi ngaimawh tham a ni.

Ṭhalaite’n an ei uar lem loh, thlai lam hi ei uara ei tam a pawimawh tih hi hre thar leh ila. Vawksa leh bawngsa thau tak tak an zuar a, a thau thau hi kan duh emaw tih tur a ni a, taksa tan hian tûr chi khat a ni ringawt. Khawvela natna hlauhawma puan ni si lo, hlauhawm em em chu, ei tur chi hrang hrang kan uar lutuk hi a ni. Ram changkang zawkah pawh naupang leh ṭhalai thau lutuk hi an buaipui tawh a nih hi. Kan ramah pawh naupang leh ṭhalai thau an tam lutuk hi ngaimawh tham a ni tawh. Huau huau kan uar si, ruaiṭheh leh chaw eikhawm kan uar si; hengte hian kan taksa hriselna lam min ei chhe mek a ni.

Lal Isua’n ei tur aiin nunna a thupui zawk a tih hian a kâwk thuiin, a thu hi a fing teh a nia. Kan taksa kan invawn fel a, kan hrisel chuan pawisa tam tak kan khawl a ni. Ei tur inbûk tawk (balance diet)-te hi kan uar thar a ngai. Chhung tinte hi fimkhur ila, tunlaiah sa ei uar ngawtte hi changkanna a ni tawh lo; mi changkang apiangin thlai leh thei lam ei an uar tawh zawk. Hmân deuh kha chuan chhungkaw sa lei tam thei deuhte kha kan awt ṭhin a; mahse, khang ho kha ka chhût hian an lo dam rei hauh lo va, an hrisel lo bawk. Kei pawh ka lo â rei lutuk a, tunah chuan ka harh tawh a; thlai rah hel ei te, thlai hnah eite ka chinna hi kum 5 lai a ni tawh a, sa thau lam hi ka ei ta lo tawp mai a ni.

Tui in tam hi hriselna atan a lo pawimawh hle mai a, damdawi ṭha lutuk a ni tlat. Ka tui a hâl loh pawhin ni tin tui litre 2 aia tlem lo ka in ngei ngei tawh. Tui vawt tak in hi a lo hrisel lo a, kal (kidney) lam a lo khawih chhe hma khawp mai. Vairengtea kan awm lai, Gulf War lai khan America sipai ṭha ho khu training neiin mi 50 vel an lo kal a. An tui in tur bik kha Delhi aṭangin tui thianghlim ngat an rawn supply a. Keini’n kan la hriat hma khan mineral water kha sipai hote khan an pai a, an in reng mai a, tui kha an in tam em em mai a ni. Mak kan ti a, ‘Engati nge tui hi an in reng le, an va in tam em em’ te kan lo ti mai mai. Tun hnua ka ngaihtuah hian, ram changkang an ni a, bakah sipai ṭha an ni a, an hriselna an lo ngai pawimawh hle mai tihte ka hre chhuak ta a ni.

Dam rei ngawt hi kan tih theih ni lo mah se, kan dam chhunga hrisel zawka nun kan hman chuan kan hlim ṭhin. Ni tin tui thianghlim litre 2 aia tlem lo in ziah la, sathau insûm la, thlai rah leh hnah ei uar la, zûk hmuam leh Gutkha product lam ei lo la, hrisel zawk leh nuam zawkin i dam chhung hun i hmang thei ang.

- Reuben Lalnunthara Hnamte