SAWRKAR THAR HI DIM DEUH RIH ILA!
Politics leh ram hruai hna hi thil harsa lo tura ngaih theih, dan awm sa hnuaia dik taka va thawh mai tur ni awm tak a ni a. Nimahsela, chutiang chu a ni lo deuh nge, ram hruaitu apiangte hi rèlbúrah kan chhuah a, dan lo angin an va thawk ṭhin nge, kan duh dana thawhtir kan tum zawk le? Football khel ngai miah lote hlei hlei hi a kotlang aṭang chuan a kheltute aiin an thiam zawk, an tih ṭhin ang hi kan ni ber awm e. Sawrkar chuan dan pangngai zawm tur (rules & procedures) ṭha tak a nei sa reng a, a ṭul angin a siam danglam thei bawk a; chumi anga thawh tur chu a ni mai a (a tawi zawngin). Roreltute sawisel ching mi tam berte hi chu opposition party lam leh political party ruih chilhte an ni tlangpuiin a lang a, rilru hrisel tak pu chunga sawiseltute hi mi tlem zawk an ni awm e.
Kan ram hruaitute hian an hun lai ṭheuhin ram tan thil ṭha eng emaw zat an ti vek a, kan duh khawp lo a nih pawhin kan zahin kan fak tho tur a ni ang. Kan ram sum leh pai dinhmun kan hre tlang a, hmasawnna tur thil lian tham thawk turin kan sumin (budget) a tlin lo va. Hei vang hian kan hruaitute hian 'Ka ti ang' an tih hi an tih loh phah fo a, kan sawisel ta ṭhin a ni. Kan ram hruaitute hian kan ram sum dinhmun hre reng chungin kan ni tin mamawh hmasa, a tel lova kan khawsak theih loh ang chi hi ngaih pawimawh berah nei se, thil lian tham leh hun rei deuh la ngai tur ang chi nen hian sawi fin ṭhin lo se la. Kan rama chhungkaw tam ber, kut hnathawktute eizawnna ngelnghet lam hi ngaih pawimawh berah neih a ṭul a ni. State hausate tih ang apiang ti ve thei dinhmuna kan din hunah thil lian tham zawk chu kan la ti ve ang chu maw le. Tunlaia hmasawnna tlo leh tluantling (sustainable development) kan sawi hian mi rethei zawkte hi a thlawh khûm palh hlauh chuan a ram ang hian malsawmnain min thlawh khûm ve mai ang tih i hlau ang u.
Kan ram mamawh hmasa ber chu kawngpui ṭha, kan mamawh engkim kan lakna kawngpui hi a ni. National highway a nih avangin a siamtute hi hnam dang, Central lam company, NHIDCL, Satguru, etc. an ni ṭhin a. A chhiat ṭhatah kan han inpuh tawn vel ṭhin nâin, kan thunun theih lohte an ni ṭhin. Hei vang hian kan châk lakna ber kawng siamtute nen hian kan inlaichinna a ṭhat a ngai a, phur taka an thawh theihna tura kan fuih thiam a ṭul hle. Kawngpui a tlang ṭhat chuan thil dang tam tak a keng tel nghal. Kawngpui hi kar khat emaw a pin hlek pawhin ei leh barah kan buai mai ṭhin a, a bikin mi retheite’n kan tuar zual ṭhin. Inchirhtheh mai lova kan vaia ṭan tlan a, a thawktute lo vau khur khur a, sawrkar apiang indem tawn ai chuan, a thawktute lo tihphur hi kawng ṭha neihna zawk tur a ni ang. Chuvangin, insawisel ngawt lo hian ṭang tlang ila, thil ṭha tih kawngah inel ila, kan ṭhatna lai ber hi inhmuhsakin infuih phur zawk teh ang u; indem hman kan nih loh hi.
Kan hruaitute kan selna chhan pakhat lehah chuan party politics kan ruih chilh thuk lutuk a, kan party mite tih a nih loh chuan party dangte thil ṭha tih pawh hi a sawi pawr dan kan zawng ngar ngar a ni ber mai. Ram tana ṭha tur aiin party bil leh mimal hlawkna tur lam thlir tawk politician hi kan la kawl tam mah mah niin a lang. Hetiang hi tunlai politics ṭawngkam takin, ‘ram hlui zia’ a ni a, i kal pel tawh teh ang u. Mi ṭhatna lai hmu thei hauh lo leh sawiselna tur zawn ngar ngar hi Kristian zia a ni lo va, mi rilru hrisel lote awm dan a ni. Kan mithiam rual leh kan theologian-te thlengin party bil politics ruihchilh ṭhat loh dan leh a nghawng ṭha lote, politics dik hi kan Bible-a a lan tam thu te, chumi mila kal mai tur a nih thute thlengin an aupui ṭhin a nih kha.
Mi dang sawichhiatna aṭanga ram rorelna chan tum hi ram hmangaihtute awm dan tur a ni lo va, Pathian duh zawng a nih pawh a rinawm loh. Kristian chu a rinawm tur a ni a, chu chu ram rorelnaah a lang ang a, chu zawk chu ram damna leh malsawm dawnna tur a ni ang. Political party-ah hian ram damna hi a awm ngawt lo va, Bible zirtirna mila rorelnaah hian kan ram damna chu a awm zawk ang. Roreltute hian hei hi kan ngam tak tak em, kan tum tak tak em le?
Political party tinte hian ram tana thil tih tum (manifesto) an nei ṭheuh a, chu chu inthlan dawnah mipui hnenah an puangzar ṭhin. Mipui pawhin chu chu tehfungah hmangin duh kan lo thlang ṭhin a, sawrkar a lo piang ṭhin a ni. Sawrkarna siamtute chuan inthlan hmaa an intiam ang khan rorelna an kalpui em tih chu mipuiin kan lo tehna tur a ni ang. Chuta ṭang chuan sawisel ngai an awm chuan kan sawisel ang. A engamah hmaa sawiselna tur lo zawn nghal ngawt erawh hi chu Kristian rilru put zia tur a ni thei lo ang.
Kan sawi tawh ang khian politician-te hian thil tam tak tih hlawhtlin nei mah se, tihhlawhtlin vek theih a ni lo. An intiamna ṭhenkhat phei hi chu thil tih theih hauh loh turte a ni a, vote zawnna mai a ni ṭhin a; hetiang hi chu mipui min tiam tawh lo teh se. Hetiang tih ching politician-te lah hian zah ahnekin mi dang sawisel hrat hratah an la han ṭang leh nghal a, huaisenna âtthlak tak a ni. Zawngin ama ngûm khâk a hmu lo va, a ṭhiante ngûm khâk a nuihzat, an tih ṭhinte kha an ni awm e. Party manifesto lah chu, kan inziah ṭhatsiak mai mai a lawm, tih sawi awmte kha a dik thui viau awm e. Dikna leh rinawmna nen manifesto hi buatsaih ni teh se.
Kan hruaitute hian an tih theih tur ngei chauh hi min tiam ṭhin se, sawisel pawh an kai lo deuh mahna. Hotute tihlawm tum vang emaw, mahni party infak leh party dang sawichhiat chu politics hmanraw ṭha ber emaw la ti tlat politician-te hi kan ram ṭhanmawhbawk an ni. Tunlai hunah dâwt hmanga politics khelh hian awmzia a nei lo tial tial tawh tih hriat a hun hle a, engkim mai hi a fiah zung zung theih tawh si a. Tlema hmun hnufual deuh leh khawsak harsat zual deuhna hmuna mi retheihna denchhena sum leh therhlo hmanga vote zawn ṭhinte hi reh tawh hram se a ṭha mang e, Kristiante tan tih loh tawp tur a ni. Hetianga pawisa leh therhlo sem ṭhinte hi mi hlauhawm, mihring lei duhna rilru pute an ni a, ram rorel tlak an ni lo. Engkim mai hlutna hi an sum hmangin an teh a, mihring rilru tipiangsualtu an ni ṭhin. Kohhran hian he thil hi a vei hle a, tun ai hian la vei leh zualin zirtirna tam zawk pe thei se a sâwt deuh ngei ang. Setana hmanrua a nihziate thleng hian sawi râwt râwt se a duhawm a, sikul zirlaiahte hian telh a hun tawh lawm ni le.
Sawrkar thar a lo ding a, kum khat êm pawh ro an la rel hmain tun hma ang tho khan kan sawisel leh bawrh bawrh a; hawh u, i dîm rih deuh teh ang u! Kum han hmang tluan ve phawt se, an hnathawh dan azirin kan la teh ang chu maw le. An hnathawh hmuh nghal mai theih leh hun la duh deuhte pawh a awm ve ang a, i la dawh hret ang u hmiang! Anmahni pawhin mi thar leh inzir chawp tur an nih thute pawh an sawi ve ṭhin kha, an la dai sual em em loh hi chuan nghak hret ila, thil ṭha eng emaw zah chu an ti ve tawh lo maw le. Ruahtui tlak nasat ber kum aṭanga bul ṭan an ni a, mihring tih theih loh leh thuneihna piah lam thil hautak em em kan tawn tlang a. Khuarel chhiatna kan ramin kan la tawn zen zen loh, mihring nunna tam tak channa, in leh lo, huan thlai leh leimin vanga inkalpawhna pin nasatziate kha kan hriat tlan vek a nih kha.
Hetiang karah hian inzir chawp an nihna chen a awm bawk nen, sawiselna tur zawng tan chuan sawisel tur tam tak a awm ngei ang. Chutih rualin kan hruaitu tharte hi zawt ve ta ila chuan, hun rei lote chhunga an thil tih ṭhat sawi tur an nei ve ṭeuh ang a, hun kal taa thil tih dik lo tam tak sawi tur pawh an hre ve ngei ang le. An han sawrkar veleh khan pawisa a tam ta thut chuang lo va, sawrkar kal tate pawisa hman bâng khan bul an ṭanin an la pûk chhunzawm ve zel a nih hi. Khati chunga sawrkar leiba hrang hrang an rulh zozai te, sawrkar hnathawk hlawh a hun taka an pe ta mai te, dan lova aikal lo lak ṭhin an titawp te, office kal hun leh bân hun dik an ngai pawimawhte leh a dang eng emaw zat sawi tur an nei ve ngei ang. Kan hruaitu hluite ṭawngkam takin, 'kih hnawk' then fai tur eng emaw zat a awm ngei bawk ang!
Tute hunah pawh hian roreltute kan teh dan tur hi ram pum huap thilah leh an policy/manifesto-ah ni thei zel se, mimal hamṭhatna lo beisei leh vuivaina lam hi chu insûm deuh a ṭha khawp mai. Mi kan va sawisel chiam ṭhin hian tu nge ka nih bik a, eng nge ka thil lo tih tawh dan ṭhin, sawisel thei tur bik ka ni em, mite’n eng angin nge min hmuh ṭhin tihte hi politician-te hi chuan lo inchhût fo teh u khai.
Roreltute chu sawisel thiang lo an ni lo va, an thil tih dik loah chuan kan sawiselin an tih dik loh chu kan hriattir ngei ngei tur a ni ang a, an zawm ngei ngeina tura hrilh tur an ni ang. Nang, mi dangte sawiseltu kha enge i nih bik le, an ti palh ang che u ang a, in tehna ngai bawk kha tehfungah an rawn hmang dah ang e! Mihring mizia hrim hrimah hian insawisel reng ai chuan ṭhatna lai inhmuhsak hian min tiphurin min tichak fo zawk ṭhin, Kristian zia tur pawh a ni ang.
ZPM sawrkar hi eptu lam party-te’n an sawiselna langsar zualte chu, an sawi angin an awm lo, an sawi ang lo zelin an awm, an danglam chuang bik lo, mipuiin an ning tawh, tih vel hi a ni ber awm e. Office ṭan hun leh bân hun an vawn dik vang leh aikal lak an tihtawp vanga sawrkar hnathawkte’n an ning tawh ti zawnga lo vuipui tawk pawh an awm bawk nen! Hetianga sawiseltute hian an party mi leh sate sawh ngheh nan leh an pen bo mai loh nan thu dik chiah lo hi an fah ve bawk ṭhin niin a lang. ‘ZPM hi mipuiin an ning tawh’ an tiha 'mipui' hi eptu party an ni tlangpui awm e! ZPM an nih avang hian an party thil tum (manifesto) leh an lo sawi fo ṭhin ang diak diaka kal tura beisei chi an ni bik lo ang. Kan ramah hian tute party mah hi an manifesto bakah an hruaitute thusawi ṭhin ang diak diaka rorelna chelh hi kan la hmu ngai lo, thil theih pawh a ni lo vang. A tam thei ang ber tihlawhtling tur erawh chuan hma an la ngei tur a ni ang.
Kan ram hruaitute kan tehna tur chu an thusawiah an cheng em, eirukna lakah an fihlim em, eng chen nge an manifesto an tihhlawhtlin tih hi ni ṭhin se. Mipui hamṭhatna hna thawh an neih danah te, a bikin kan rama chhungkaw tam ber kut hnathawka ei zawngte tan hian hna eng angin nge an thawh tih hi a pawimawh ber hial awm e. Kan ram dinhmun en hian hausate hausak zelna tur lam aiin, retheite dinchhuahna tur lam ngaih pawimawh hi kan mamawh ber niin a lang. Ram hmasawnna tura sum lo kal hausakpui ṭhin politician-te hian kan ram an hmangaih tak tak lo tih hi inzirtir tam a ṭul.
Pu RL Rinawma, IRS (Rtd), Mizoram State Project Monitoring Committee Vice Chairman thusawi hian rilru a tina khawp mai a, "Mizorama project zawng zawng deuhthaw hi politician-te’n sum tuak nan an hman a ni, hnathawh hi a chhe em em a, kum khat emaw kum hnih emaw pawh a daih mang lo a ni,” tih thu kha a ni. Project 31 an tlawh tawh aṭanga an hmuh dan a sawi a nih kha. Khatiang kha kan ram hmangaih intitute hnathawh dan a nih chuan tute hi nge maw han insawisel chiam chiam tur hi ni ta ang ile? Heng project hnathawhte hi eng huna mi nge, tute thawh nge tihte thleng hian hai rual a ni lo vang.
Chuvangin, ZPM sawrkar hruaitute pawh hi khitiang ang mi khi an awm em, eiruk thila rin kai leh sawi tur an awm em, tih hi kan tehfung tur ni se. Mipui leh an Val Upate hmaa an thutiamte kha rorelna an chan hnu hian an la vawng reng em tih hi mipuiin kan thlir reng tur a ni ang.
Tute hunah pawh an manifesto hi 100% tihlawhtling a awm theih kher loh ang. Mahse, an manifesto hi 70%, 80% velte an hlawhtlinpui chuan kan ram kalhmangah chuan hmasawnna ropui tak a ni hrim hrim awm e. Ka eiru lo vang, tih ri kha mipuite bengah hian a la ri ring em em a, in eiruk loh ngat chuan sum tam tak in khawl tihna a ni ang. Chuti ni lova duh ve zeal te, duh ve zeli te in nih vaih chuan Zoram mipui hian khawiah nge beiseina kan nghah tak ang le? Mahni thutiama ding lote hi mi rintlakah miin min ngai thei ngai lo tih hi hriat reng tur a ni ang. ZPM sawrkar hian kan ram tan bung thar in kai thei tih hria u la, chutiang tur chuan in intiamna kha a tam thei ang berin hlen chhuah erawh a ngai e. In hnathawh hi State Project Monitoring Committee-te’n an la endik ve dawn, chumi hunah chuan in danglamna hmuh ngei hi mipuiin kan beisei e. In mi leh sate hi in inven ngun a ṭul hle ang. Pawl hrang hrang inzawm khawm in ni a, in ṭawngkam takin ‘Ram hlui zia’ hi in hnâwl tak tak loh a, ZPM policy-ah hian in lungrual tlan loh vaih chuan ‘Kalphung thar’ in thleng lo palh thei a, 'Choak arawn chang tawn' hi a awm ṭeuh theih a nia aw.
- H. Lalchhuanliana