Written by
- Ramnundanga (Rama Hlychho) Siahatla- III
Saiha

Mizoram GSDP ṭhan dan hi ṭhan dan dik a ni em?

Tunlaia Mizoram sawrkar lu tihaitu ber leh titi tam bera kan sawi tak chu kan Mizoram economy chhe lutuk hi a ni ti ila kan tisual awm lo e. Amaherawhchu heti khawp a kan dinhmun chhe siin Mizoram Statistical Handbook-a a lan dan aṭang chuan Mizoram hi hmasawn chak tak leh ṭhangduang em em angin a lang si a, Mizoram Economy ṭhan dan hi a dik chiah em tih i enho teh ang.

Mizoram Statistical Handbook 2014, Department of Economics and Statistics-in a tlangzarh tak kha ngun taka kan chhiar chuan, phek 119-naah khan kum 2004-05 atanga 2012-13 thlenga Mizoram Gross State Domestic Product (GSDP) leh GSDP ṭhanna (growth rate) a lang a, a lan dan chuan kum 2005-06, 2006-07, 2007-08, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2011-12 leh 2012-13 chhung khan Mizoram GSDP (at Current Price) chu 10.78%, 10.73%, 15.97%, 19.96%, 14.92%, 21.45%, 7.86% leh 21.38% in a ṭhang. Kan ṭhanna hi ngun tak kan en chuan kum 8-a kum 7 chhung khian digit hnihin kan ṭhang vek a ni. Kum 8 chhunga kan ṭhanna aṭanga chhut chuan Mizoram hi India rama state hmasawn chak berte zingah a awm tur niin a lang a, mahse, kan ṭhan dan hi a dik tawk em?

Tunlaia ram hmasawn chak China hi kum 10 chhung zet digit hniha an GDP a ṭhan meuh kha chuan khawvel khan a hmasawn chakzia kha a chai zui nghal a nih kha. Tin, India rama state hmasawn chak Gujarat GSDP ṭhanna kha 9% vel chauh a ni a, chutih laiin kan GSDP ṭhanna sang viau siin India ram state rethei ber zingah kan la awm tlat mai hian ngaihtuah a va ti thui em. Mizoram Economic Survey, 2013 ah khan kan state GSDP, 60% chu Service Sector (kuthnathawk loa eizawnna hmun damdawi in, sawrkar pisa, dak in, bank etc) aṭangin a ni tih ka hmu a, heng service sector-a thawkte hi Mizoram mipui atanga 10% aia tlem zawk an ni a. A awmzia chu kan state GSDP aṭanga 60% chu mi tlem zawk 10% aia tlemte hian an rût vek a, a la bang zawng 40% chu mipui nawlpui 90% aia tamte hian kan insem ve a nih chu. Tunlaia hmasawnna mi tin thleng phak (inclusive growth) India ngeiin a buaipui laia kan state-a hmasawnna a rualkhai lo lutuk hi chu a zia lo deuh a ni.

Statistical Handbook 2014 aṭanga lang chiang tak chu service sector rau rauah pawh Public Administration (sawrkar inrelbawlna/sawrkar pisa a hnathawkte hlawh) aṭanga sum lakluh hi a tam filawr zak a, hei hian kan intodelh lohzia leh sawrkar laipuia innghat tawp kan nihzia a tilang chiang hle Kum 2010-11 a 21.45% a Mizoram GSDP a ṭhang nia a lan chhan chu thil dang vang ni loin 6th pay revision Mizoram sawrkarin a hman vang chauh zawk a ni.

Mizoram Economic Survey, 2013-a a lan dan chuan December 2011-a thil man a san zelna (inflation) chu wholesale price index (thil man sang zel tehna) hmanga kan chhût chuan 35.6% lai a ni a, a awmzia chu a hmaa Rs 100 nei khan Rs 121.45 a nei tawha mahse a hma Rs 100-a a lei theih ṭhin kha Rs 135.60-in a lei a ngai tawh dawn tihna a ni. Ramin hma a sawn dawn tak tak chuan thil thar chhuah a neih phawt a ngai a, thar chhuah nei si loa pawisa leng vel a tam chuan thil man a tisang a, mi rethei bawkin an tuar leh ṭhin.

Sawrkar kum 2010-11 ah khan Mizoram sawrkar pawhin a hna­thawkte hlawh a tipung a, sawrkar laipui 6th pay revision zulzuiin hlawh a pe ve ṭan. Public administration-a hnathawkte hlawh a san hian kan thawhchuah (GSDP) hi pung thur thur angin a lang ta mai zawk a ni. Mizoram Economic Survey 2013 kan chhiar chuan Mizoram Sawrkar in 6th Pay revision kum 2010-11 aṭanga a hman hnuah hmasawnna thawhna tur sum tam zawk chu a hnathawktute hlawhah a luan ral a ngai a, hmasawnna a ṭhuanawp a ni tih kan hmu thei. Mizoram Economic Survey 2013-ah khan Mizoram chhungah industry lian a awm loh avangin Mizoram chu industry awm lohna (no industry zone)-ah puan theih a ni tih kan hmu bawk. Thil lang chiang ta chu Mizoram hi thil siam chhuah lamah kan la intodelh lo hle tihna a ni. Kan budget aṭanga a tam zawk hi sawrkar hnathawkte hlawha a kal ral vek avangin hmasawnna ruhrel (infrastructure) lam a hnathawhna atan sum a awm tlem ti ila kan ti sual awm lo e.

Sawrkar laipui hian hmarchhak state-te hmasawnna tur hian hamṭhatna a pe a, chumi lo hman ṭangkai chu hmarchhak state-a ram hruaitute tih ve tur a ni. Sawrkar laipuiin DoNER Ministry-te din in, sawrkar laipui plan budget aṭangin kum tin 10% chu hmarchhak state-te hmasawnna atan dah ṭhin a ni. Tin, kum 2007 a DoNER Ministry leh North-Eastern Council-ina an tlangzarh tak Northeast Region Vision 2020-ah khan hmarchhak state-a industry dintute hnenah hamṭhatna pek tur chi hrang hrangte North-East Investment and Industrial Promotion Policy hnuaiah a duang thla duah mai a, a hamṭhatna pakhat te te pawhin en ila hmarchhak state-a industry din hi thil chakawm tak tur a ni. Amaherawhchu, tun thleng hian Mizoramah chuan industry sawi tur kan la nei lo a, a chhan ber nia lang chu inkalpawhna kawng kan nei tha tawk loa, tin, kawlphetha kan la nei ṭha lo. Industry hi din ngawt mahse kawlphetha an mamawh an hmu dawn lo a ni tih hi Industry neitute (industrialists) hian an hmuh chian em avangin Mizoramah hian tun thlengin industry kan la nei lo a nih hi.

Mizoram Economic Survey 2013 aṭanga kan hmuh leh chu kan nitin nun atan a kawlphetha kan mamawh 95% chu state dang aṭangin kan lalut tih hi a ni. North-East Investment and Industrial Promotion Policy hnuaiah hamṭhatna hrang hrang - chhiah âwlna (income tax and excise duty exemption), industry dinna tur leh tihchangtlunna tur atana loan pung tlem zawka lak theihna te, nitina industry-in a sum mamawh (working capital) a phuhrukna tur atan pung tlem zawka a pûk theihnate leh thil dang tam takte industry neitute tan chuan awhawm tak tur a ni. Chhiah âwl ringawt pawh hi thlakhlelhawm tak tur a ni a, a chhan chu phai a company-te khuan an hlêp aṭanga 45% vel hi chu sawrkarah chhiah an chhung lut ṭhin a ni a - phaia company tam zawk khuan an hlep aṭang 55% bak an rût lo. Mizoramah hian industry chu din se an hlêp 100% hi an pumbilh thei dawn tihna a nih chu. Swrkar laipui-in hetiang thil min siamsak chunga kan rama kawlphetha leh inkalpawhna kawngpui kan ram hruaituten an ngaihthah lutuk avanga heng hamṭhatna min pekte pawh kan hmang ṭangkai thei lo hi chu ram hruaitute mawh liau liau a ni e. Inkalpawhna kawng ṭhate neiin kawlphetha hnianghnar ila chuan industry tlem tal chu Mizoramah hian a awm tawh ngei ang a, hma kan sawn phah dan tur chu sawi ngai loin kan hre vek awm e.

Hun kal tawha kan thil tihsual avanga indawm­kun reng tur kan nih loh rualin kan tihsual tawh aṭanga inzir hi kan tihmakmawh a ni. Kum 2016 aṭang hian sawrkar laipui chuan 7th pay revision a hmang leh dawn a, Mizoram sawrkar hnathawkte pawhin 7th pay revision zulzuia kal ve ngei hi an duh leh dawn a; amaherawhchu ram hruaitute hian kan state sum leh paiin a tlin lo chung chung chuan sawrkar hnathawkte hlawh hi tipung tawh lo se, hmasawnna ruhrel (infrastructure) lamah hma kan sawn theih nan hma la-in, kawlphethaa kan intodelh theih nan ṭan la zawk rawh se.

Sawrkar hnathawkte hlawha kan Mizoram budget tam zawk a kal ṭhin hi a fuh lo a, a tam berin kan chhawr theih kawngpui ṭha siamna tur atan te, kawlphetha siamna leh hmasawnna ruhrel dangahte kan budget-a sum tam zawk hi hman theih tura ruahmanna siam hi a hun tawh tak zet a ni. Compensation phût san lutuk avang mai a Hydel Project a tlawlh hian mipuite thiam loh ni loin ramhruaitute thiam loh hi a ni. Tin, Centrally Sponsored Scheme tam tak hi state-in a kan tum ve tur (state matching share) kan pek theih loh avangin kan hmang thei lo fo, hengte hi ngun taka ngaihtuaha kan state chhung aṭanga ngei sum thawh chhuah (resource mobilized) dan kan zawn a hun tawh takzet a ni.

Democracy ramah reng reng chuan sawrkar hian mipuite a ngaithlain mipui tam zawkin kan ṭhatpui tur a ngaihtuah tur a ni, tun a kan dinhmunah hi chuan mi tlem zawkte sawrkar a ni. Amaherawhchu tuna kan dinhmun hi a ṭha lo tia sawi mai lo hian, inkhai chhuak tura ruahmanna siam hi kan ram hruaitute tihmakmawh a ni e.