Written by
- Lt. Col Lalramhluna

Aizawl nau hnuchham in leh carol

Kum 1946-a khawvel Indopui Pahnihna a reh fel chuan Salvation Army International Headquaters aṭangin Gen. George Carpenter-a chuan khawvel ram tina Salvation Army hruaitute hnenah Indopui II-nain a tihchhiat kan rawngbawlna hmunte tihthar lehna emaw, thil la tih ngai loh siamthar ngaite a awm em tih zawhna leh hma thar lak dan tur ruahmannate zawtin, ‘Post War Reconstruction Scheme tih thupui hmangin lehkha a thawn darh a, chu chu Lushai Hills-a Salvation Army hotupa Brig. Kawlkhuma hnen a lo thleng ve a. Chu lehkha chu ngun takin an ngaihtuah a, chuta an thutlukna chu, “Kum 1938 aṭanga Lushai Hills-a nau hnuchham awmte thla tina ṭanpuina kan pek ṭhin hi Indopui avangin kan chawlhsan ta a ni a, kha thil kha chhunzawm leh ila, amaherawhchu, anmahni khuaa ṭanpuina hlan mai tawh lovin, Aizawlah nau hnuchhamte chu la khawmin enkawl tawh zawk ila, chu chuan nau hnuchhham pawmtute chu a chhawk zângkhai zawk ang,” tiin thutlukna hautak zet mai tur chu Pathian rin chhana thawk turin an rel ta a ni.

Thil awlsam a nih loh avang leh phai lam (Calcutta)-a hotute nen inbiak a ṭul reng a, kan ram chhunga nauhnu chham pawmtu chhungkuate nen inbiak fo a ngaih avangin a taka Nauhnuchham In (Motherless Babies Home) han hawn mai chu a lo harsa hle mai a. A chhan ber pawh nau hnuchham pawmtu chhungte khan anmahni ṭanpuina tur leh chhawk zangkhaina tur ni mah se, an hrethiam meuh lo va, a ṭhenin zahthlakah ngaiin, tlawmah an la a. “A nuin a thihsan mah engtia tih thu awm lo, mi hrang daih kuta han dah chu kan ngaingam lo,” te an ti a; a ṭhen lahin, “Kan hmuh phak loha a awm chuan a lo enkawltute’n an lainat tak tak lo vang,” te an ti bawk.

Kum 1952 January ni 26-a Aizawl Nauhnuchham In hawn a nih chuan nausen hnuchham pali chauh a bul ṭan ni chuan dah luh an ni a. He Nauhnuchham In lo ding ta chu khatih laia Lushai Hills (Mizoram) a Salvation Army hotu ber Maj. F.J. Coxhead-a chuan Pathian hnenah hlanin a hawng ta a, chu Hnuchham In enkawlna a mawhphur tur chuan kohhran hmeichhe pawl Home League kutah a hlan nghal a. He Hnuchham In hmasa ber bul ṭanna chu Aizawl Bazar Bungkawn sira Pu Hmingliana inah a ni a, Pu Hmingliana CSM chu Home Father-ah dah nghal a ni.

Nau hnuchham lak luh nia nau awmtu tura inpe he ina lut ve nghalte chu: Seletthangi, Capt. Seni, Lalinpuii leh Vankungi te an ni a. Heng hmeichhe pali hian nau hnuchham pali chu January 26, 1952 aṭang chuan an enkawl ṭan ta a ni.

Nauhnuchham In hawn ṭan nia nausen dah luh hmasak berte chu:

• Hualchhungi – Zuchhip khua

• Chhanhimi – Zanlawn khua

• Zochhuani – Pawlrang khua

• Podawii – Tuikuk khua

Tuk khat chu, May 1952 khan a ni awm e, nau hnuchham awmtu pakhat nula Lalinpuii chuan an hotupa Hmingliana hnenah, “Ka pu, heng Mizo zinga hlaphuah thiam pahnih Pu Vankhama leh Pu Rokunga te hi i ṭhian ṭha an ni si a, kan nau hnuchhamte pual hian hla phuahtir the,” tiin a ngen chawt mai a. Chu ngenna chu Pu Hmingliana rilrem zawng tak mai a lo ni a, chumi ni la la chuan Pu Hmingliana chuan hlaphuah thiamte chu an in ngeiah len chilhin, nau hnuchham puala hla phuah tur chuan a ngen ta nghal a ni. Anni hla phuah thiamte pawh chuan an lo bengkhawn ṭha hle mai a, kar lovah an hla phuahte chu Pu Hmingliana hnenah an va hlan ta a.

Pu Vankhama hla phuah chu a phuahtuin a thupui a dah ‘Khawngai hnuchham’ tih a ni a, a phuah dan ang ngau ngauin:

KHAWNGAI HNUCHHAM

Phuahtu: Vankhama

1. Zawl khawlai vawng Dawrpui thang Bungkawn sira’n,

Hnam tin leng khuai ang lawina tluang hrûla’n,

Thinlai tihnîm bil renga an rûn in lai chhung,

Sakhming kha ‘Hnuchham rairah run’ an ti.

Tahchuan an fuan e, chûn tawng lo rairah riang chuang,

Chûn chawi loh renga piang riang hleihluante,

Ṭanpui ngaiin tunah tlai nilen zankhua nen,

An rûm, khawngaihtu chûn lem ṭâng an bêl.

2. Awmlai lung lian kha chu hrang ta lo se la,

Duhte’n a chûn ngei khan a ṭâng laiah….

Awi maw! A zâlsan ta piallei thuah riat karah,

Hrai chawi aw-rawl a thleng pha zo ta lo.

Laihâng e, chûn rih sang mual liam hnu a au ve,

Hnûn ûm dar dawi leng chawiin, ‘Hei, bawihte,’

Zan chhing lo mittui nen laina tlawm mâk chûnnu’n,

Riang hluana naunawn tê a sep mu ṭhin.

3. Chhimhlei pialah mîm ang kan piang ve nâ a,

Kar a hla lian chhung leh rairah kan nun;

Cho loh awmlai lengin ka chûn kai lo se aw,

A ṭâng vuanin châwnbân ka vâwr ve tur.

Tunah ka zâl, sakruangah laitha a zâm lo,

Theih chang se, mual liam hnu ka chûn ngei khan,

Kîrtiang relin ṭângah pawmin awihlai riang te,

Hnûn tui tulhin min chawi ma bil law’ng e.

4. Chûn dang chûn dang reng an awm thei ta chuang lo,

Nang leh kei hi an chûn leh zua kan ni;

Phal tawk hlana dâwi ang kan dawm ve theih chuan le,

An tan rohlu leh chawitu chûn kan ni.

Van pui kan khum a hnêkin pi leh pute u,

Min ruat Siamtu’n an khawngaihtu turin;

Hai bil lul lo ula khawngai hnuchham riang hmun;

Kan bâ e, sial ang an tuai lenna tur.

Pu Rokunga hla rawn phuah pawh ‘Hraite khaw nge I chûn ve kha’ tih a ni a, hei pawh hi a phuahtu phuah ang ngau ngauin hetiang hi a ni:

HRAITE KHAWNGE I CHUN VE KHA

Phuahtu: Rokunga

1. Hringhniang hraichawi te, i lo piang a,

Mi zawng laiah i riang hluan e;

Mîm ang i pianna chûn ngei kha,

Rih tlang pui zamual a liam ta e.

2. A mi hraite’n chûnnu ṭâng an bêl,

Hlim leh muangte’n zan mu an chhîng;

Hrai te, khawnge i chûn ve kha,

Mahte’n laikhuma i lo zâl le?

3. Zuapa sira’n maw a bei hle hle,

Ṭhang ril laia’n a lo harh a;

Nu-hnûn tui ngai a lo ṭap e,

Zua luaithli tui ang a lo hnâm e.

4. Mahriak chuan chawi tlei ka zuam nem maw,

Chung Khuanun min chawipui ve se;

Damte’n zan mu lo chhing ve i,

Tawnmangah tal nghilh ka nuam ve e.

5. Chûn lo hian i thla a leng em ni?

Chung Khuanu’n a hual zel ang che;

Thil ṭha pawm la, kawng dik zawh la,

A siam lian ngei ang che – rual khûmin.

6. Rual duh leh tlang zawng ka sawm vel e,

Rairah riang tan kan rawn ngen e;

Khawngaih thilpek rawn hlan ve la,

Van khian malsawmin a chhang ang che.

Heng hla pahnih, nau hnuchham pual bika phuahte han zira han sa lar tur hian chunglai chuan Dawrpui lamah hian Salvation Army-te chuan zaipawl tur ṭhalai an la nei chau hle mai si a. Nau hnuchham enkawltupa ber Pu Hmingliana, Bazar Corps CSM ni bawk chuan ‘Zahfâkah lu em va chhum suh’ tiin Dawrpui Presbyterian Kohhran Zaipawl hruaitute chu lengah sawmin, an puala hla thar pahnihte chu zira sak larsak turin a sawm ta chawt mai a. Anni pawh chuan chu sawmna chu lawm takin zira sa tur chuan chhangin an inṭîn ta a. Dawrpui Kohhran Zaipawl chuan an lo zir ta ngei a, thla hnih vel hnuah chuan an zaipawl hruaitute chuan Pu Hmingliana hnenah an zir thiam tawh thu leh chung hlate chu an Divisional Commander Sr. Maj. F.J. Coxheada’n Pathian hnenah a hlan duh hun hunah an sak theih thu an hrilh nghal bawk a.

Dawrpui Kohhran Zaipawl hruaitute thu va thlen chuan Sipai Pawl hruaitute chu a tilawm hle mai a. Chung hla pahnih chu Dawrpui Ni chawhnuah Bazar Corps biak inah ngei hlanna neih ni se tiin an rel ta a. Chutih laia Bazar Corps biak in hmun chu tuna Modern English School hmun tak hi a ni a, Aizawl Bazarpui pawh Bungkawn phei hi a ni a. Chung hun lai chuan Dawrpui phei hi kawngpui sir tawn tawnah hian Kaihkulh Dawr a awm phei zui mai a, kawngpui laiah chuan bazar anhnah zuar an ṭhu phei put mai a. Inrinni bazar pui ni tak maia Bazar Corps biak ina Dawrpui Kohhran Zaipawlte’n thiam tak mai leh lungkuai tak maia nau hnuchham hla pahnih an han sa a, Pathian hnena chung hlate Divisional Commander-in hlanna a han nei chu a ropuiin, bazar kal mipui thinlung a hnehin, a satute leh ngaithlatute chu an men pêr pûr hlawm mai a ni.

He Nauhnuchham In lo ding tir hian regular taka ṭanpuina pe ṭhin leh tlawhtu tam tak a neih zinga ṭangkai zualte chu Pu Pachhunga, dawrkai hausa hmasa leh Dr. Khuala te kha an ni.

Kum 1953 Krismas a lo hnaih chuan Dawrpui Kohhran Zaipawl hruaitute chuan Hnuchham enkawlna hotupa Pu Hmingliana hnenah hnuchham hla thar pahnihte hmanga ‘Carol’ neihsak an inhuam thu leh rem an tih leh tih loh an va zawt a. Pu Hmingliana chu a lo lawmin a phûr hle mai a. Tichuan, he article ka ziah chhan tak, Mizorama Salvation Army Nauhnuchham In puala hla phuahsaktute ho leh he In puala carol nei hmasa bertute chu Presbyterian Kohhran mite an ni tih hi ṭhangtharte’n hria se, kohhran thawhhonate pawh ṭha deuh deuh se tih ka vei vang a ni ber.

Krismas dawna carol hote chuan Rs 300 an tlin veleh Hnuchham Inah chuan a bo a bâng awm lovin an va hlan ta a. Hetih hun laia Rs 300 lai mai an hmu chhuak hi ropui tham tak a ni.

Kum 1962-ah chuan Presbyterian Kohhran upa bawk Upa K. Saibela chuan nau hnuchhamte pual bawk hian hla a rawn phuah sak leh ta a, chu chu a hla thupui pawh a phuahtu dah ang ngei, ‘Aw rairah an riang em e’ tih a ni.

AW RAIRAH AN RIANG EM E

Phuahtu: K. Saibela

1. Hmanah pi pu hnam lungmawlin,

Chûnnu sakruang thlafam chang hnu,

Doralah maw an chantir ṭhin e,

Hraichawi saisên dairial a channa,

Aw rairah an riang em e.

2. Thlangkhaw sumtual damna rûnah,

An khawm naunâwn chûn tawng lo chu,

Rûn an rem e, Zawlkhawpui tualah;

Chûn lem an bêl Khuanu lêng hualin,

Aw rairah an riang em e.

3. Kan nun sangin ṭhang zel mah se,

Chantâwk khuarel kan dang zo lo,

Hringmi dairial thlafam channa;

Saisên chûn ngaiin a au leh ṭhin.

Aw rairah an riang em e.

4. Lal pian champha a lo ni a,

Lêng zawng an hlim lenlai an chên,

Rairah an riang kher mang e saisên,

Chûn lova laitual an leng tur chu.

Aw rairah an riang em e.

5. Bethlehem tlang awihna zarah,

Kan rawn ngen e, rairah riang tan,

Chûnnu ngai sial ang an tuailen nan,

Khuanu’n a hual ang che kumtluangin.

Khawngaih thil thlawnpek kan ngen.

Heng hla pathumte hmang hian Chhandamna Sipai pawl ṭhalai (SAY)-te chuan kum tinin Krismas dawnah nau hnuchham pualin Carol Service an nei ta ziah ṭhin a ni.

He article ziaktu hi Mizoram sawrkara Development Commissioner Pu JK Sanglura khan kovin, Aizawl Nauhnuchham In lo indin ṭan dan leh a kal zel dante zawtin a phûrpui hle mai a. Tichuan, Pu JK Sanglura ṭanpuina avang liau liauin he Hnuchham In hian Central Sawrkar aṭangin National Award for Child Welfare a lo dawng hial tawh a ni.

Salvation Army International-a an Social Services thupui ‘Soap Soup Salvation’ (Bual fai la, ei tur pe la, chhandam rawh) tih chu tunah chuan duhsaktute ṭanpuinain a lo puitlingin a hlawhtling ta hle a ni.

- Lt. Col Lalramhluna