Written by
- Dr. Vanlalrinpuii

Hringnun


Kan khawvel a lo changkang ta viau a; nawmna leh tleina chi tinreng min chhawp chhuahsak rûih ta mai. Nun hi a tithlakhlehawm ta em em ringawt mai a. Hmâna Lalzova te lungleng ngawih ngawiha phaia a lehkha zir lo haw leh rap a, hla phuah ta tluk tlukte kha tun hunah hian awm se, lunglenna tur a hmu tam bik viau lo mai thei a ni.

Age of Social Media kan tih mai 1990s aṭanga 2000s inkar vel bawra a inṭan chhoh aṭang phei kha chuan khawvel hi a inthlak danglam ta hlawk a. Awlsam taka kan inbiakpawh mai bakah, thil tam tak kan hriat belh ta zel a. Kan lo fing sawt emaw tih mai awl khawpin thil ropui tak tak leh ṭihbaiawm tak tak thlengin kan hriat phah a. Tunlaiah phei chuan khawvel pum mai hi kan kutphahah a awm ta deuh dêr mai. Kan pi leh pu leh nu leh pate hun lai nena tehkhin chuan thil engkim hi a awlsam vel vek tawh. Sawi thui vak a ngai lo, kan hriat tlanglawn vek a ni.

Chutih lai chuan, kan ram ngeiah kum 2014 aṭanga kum 2024 (July) thla thleng khan mahni intihlum mi 948 an awm tawh a, chung zinga mi 794 chu mipa niin, mi 154 chu hmeichhia an ni. Intihlum zinga a tam zawk hi kum 20-39 inkar an ni nghe nghe. Ruihhloin a tihbuai vanga rilru hrisel lo tam zawk ni mah se, ruihhlo tihbuai loh, fim tak sia rilru hrisel lo (anxiety, stress, depression, panic, disorder, bipolar disorder, mood disorder, etc) kan ti dawn em ni, an awm bawk.

Ṭhat lai leh vânglai hun inṭan chhoh lai tak hi thihna hun atana thlang duh an awm tihna a ni. Engati nge dam hi kan thlakhleh tak loh em em? Kan mipa fa râl leh sa hmaa zâm ngai lote pawh kan tlâwm ta raih raih mai. Ti nge lungkham leh lungngaihna kan ngah tak em em a, kan nunphung kan tihbuaitir nasat tak em em? Taksa hrisel lo chu hmuh theihin a inchhawp chhuak a, a na lai te, a chhante hriat theihin a tihdam mai theih a. Rilru hrisel lo chu thinlung mit chauhin a hmu thei a, thinlung hawng chung chauhin kan inthawi damsak thei thung. Mihring hi ni e, mak taka siam kan ni a, natna nei miah lo, thâwk la reng chung leh hrisel ṭha tak chung hian chhungrilah hian kan lo thi thei a ni tihte pawh kan hre chho a. Thil tam tak sawi tur a awm ang heti lamah chuan.

Engpawhnise, thil ṭha tak a thlen hian kan infak sup sup a, thil ṭha lo a thlen leh kan inpuh tawn sup sup a. Israel fate khan sala an tân tirh khan Pathian an dem a, an ân khum a, chhan chhuak turin an ngen a. An tânna ramah Pathian dangte an han biaksan leh lawp lawp a. Pathianin a chhan chhuak ta chêng a, ei leh in tur ṭha ngiatin an nawr leh a, an la phun khum zui a. Khatiang vel chiah tho kha kan ni. Mihring zia a ni.

Mahse, tuna kan rilru pekna tur chu a chhan awm ang zawn chhuaha insiam rem a ni, puh tur zawnga duhtawk mai lovin. Mahni ṭheuh hi kan pawimawh. Kristian ṭheuh kan ni a, thil ṭha leh ṭha lo, thil dik leh dik lo hre vek kan ni; âwm leh âwm lo, mawihnai leh mawihnai lo thlengin.

Kan thil hriat a tam ta si, kan seng lut seng lo. Kan thil duh, mamawh leh châk zawng a tam si, kan nun danin a pha hleithei si lo. Khawvel a tlan chak si, kan ûm phak si lo a ni ber mai lo maw? Mi fate, mi chhungte, mi ram, mi dang en rân chungin nun kan hmang a, mahni in en ta zawk ila. Kan kal chak/muan zawng milin kal mai ila, kan phak tawkin insiamrem zawk ila. Kal dêm dêm ila, inbûk lo ila. Kan rilru hriselnate hi ngai pawimah ila, mahniah hian i intulut tam zawk ang u.

Pathianin duh taka a anpuia a siam kan nihna vang tal pawh hian nun hi i hlut ang u. Pangpar khawi, a khawituin uluk taka a hun taka a tâwk chiah tui a pe keuh keuh a, chi (seed) mai a nih lai ata a lo kuhmûm a, a lo par chhuak ta ang hian kan hun ṭheuhah hian kan par chhuak mai dawn lawm ni! Kan chuai hun erawh a awm dawn, kumhlun tur eng mah a awm lo; khawvel chawp hian a boral dawn tih erawh pawm tlat ila. Kan par chhuah hun hmu thleng tur leh a mawina hmu pha tur talin i inzuah hram hram ang u.

Dam chhan hi i zawng lo vang u. Vengte hmangaih tur pawhin mahni inhmangaih hmasak a ngai a. I inhmangaih khan hmangaih dan i thiam chauh dawn a lo ni. Mihring kan ni, kan famkim lo, chuvangin, i theihtawpin hring i chan chhung chuan hring nghalh reng rawh. Khawvel chu a vir virin lo vir ve rawh se, nang pawhin khawvelin a pek theih che chu i Kristianna theihnghilh lovin hmaih nei bik suh, mahse, i pek let theih erawh pe let mawlh mawlh rawh. Chu chu nun a ni.

Chi (seed) leia tuh ang kan ni, rah ṭha keimahniah seng tur awm pakhat tal pawh awm se, chu chu dam chhan a tling a ni. I nui hmel chauh pawh kha khawvel i pek theih chhun a nih a, mi pakhat hlimna thlentu a nih chuan dam chhan a tling lo em ni?

- Dr. Vanlalrinpuii