Written by
- B. Lalhmingmawia

Kum 1871 Krismas hman dan chungchang

Kum 1871 khan Mizoramah hian hmun hnihah Krismas hman a lo ni tawh a, chu chu Vailian hmasa an tihah khan a ni. Krismas hmangtute hi Sap sipaiho kha an ni a, Mizo an tel ve lo niin a lang.

Krismas an hmanna hmasa pakhat zawk chu hmar lamah a ni a. Hmar lamah chuan Vailian sipaite chu Manipur ram Senvon aṭangin Tuivaiah an lo kai a, General Bouchier-a hovin Vanbawng ramah Krismas an hmang a, chhun lamah nilengin Mizote nen an inkah hnuah tlaiah chuan officer-ho chu zanriah kil hovin an ṭhu khawm a, an dawhkan sei puiah chuan khawnvar (candle) an chhi tlar a. Zanriah an ei kham chuan hlate an sa a, an zai chhung zawng chuan Vanbawng lal Lalhleia hote chuan kap lovin an ngaithla a, an zai ri a reh hnuah an kâp zui leh nghal a ni (RG Woodthorpe, The Lushai Expedition 1871-1872, page 133-134). Hei hi Mizorama Krismas hla sak hriat theih hmasa ber a ni. He lai sipai camp siamna Vanbawng ram hi Mizorama Krismas hmanna hmasa ber pakhat a ni a, sipaiin Krismas kha an hmang a, Mizo erawh an tel lo.

Pakhat leh chu chhim lamah a ni a. Chhim lamah chuan Khawthlangtuipui kam, Tuikawi an tih hmunah sipaite an inkulh a, chumi hmun chu Tlabung leh Belkhai inkar, lui a luan kâwina hmun ṭiaupho zau tak a ni. Krismas ni chuan Mizo lalte an beih zel dan tur rêlin an châwl a. Zanah chuan General Brownlow-a'n Mizo khua aṭanga sial an mante talhin, officer hote nen Krismas an lawm a ni.

Kum 1871-a Thangliana hova Tuikawi khuaa Krismas an hman dan hi Baptist Church of Mizoram Communication Department website-in January 9, 2023 a internet-a an dah dan chu hetiang hi a ni: “Sap sipai officer, Thomas Herbert Lewin (Thangliana) chu 25th December 1871 khan a nupui Dari leh a hote nen Belkhai aṭanga mel 6 Tuikawi khuaah Krismas hmanpuiin ngaihnawm takin Lal Isua pian thu hi a lo sawi tawh a. Kum sawm hnih a vei hnu 1891 khan The Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission hnuaia Khasi Hills missionary thawk lai Rev. William Williams pawh a thawhna hmun aṭangin Mizoramah rawn zinin Bible milemte pawh a sem ni awma sawi a ni. Mizote chanchin a lo hriat thawi tawh avangin missionary intirh nan a ṭha dawn awm em tih enthlithlai tura lo kal a ni. Thla khat chauh Mizorama awm phalna pek a ni a, a thawhna hmun panin a haw leh ta a ni,” tiin an ziak a (https://www.mizobaptist.org/pa...). Kohhran official website meuha tarlan a nih avangin hei hi chhui chian a ṭul hle.

BCM Communication Department official website-a kum 1871-a Thangliana hova Krismas an hman dan chungchang an ziah dan hi chhui chian ngai a awm. Chungte chu–kum 1871 hian Thangliana leh Dari te hi an innei tawh em, tih te, kum 1871-a Thangliana hova Tuikawi khuaa Krismas an hman hian, Thangliana hian ngaihnawm takin Lal Isua pian thu hi a lo sawi tawh reng em, tih leh, Thangliana chuan Mizo beng hriatah em ni Isua pian thu chu ngaihnawm takin a sawi, tihte hi chhui chian a ṭul hle.

T.H. Lewin (Thangliana) chuan kum 1871-a Krismas an hman dan kha heti hian a lo ziak a: “Christmas Day was observed in camp in true English fashion. General Brownlow invited all the officers of the advanced column to dine with him…” (Krismas Ni chu sipai riahbukah Sapho tih dan dik takin hman a ni. General Brownlow-a chuan sipai officer zawng zawngte chu zanriah kil turin a sawm vek a…) tiin a ziak a (A fly on the Wheel, page 271). T.H. Lewin ziah dan hi chuan, Krismas hi anmahniho chauhin an riahhmun (camp)-ah sapho tih dang angin an hmang a, Sap pachalin Krismas an lawm dan dik takin an hmang a, an hotu ber Gen. Brownlow chuan advance party hotu officer zawng zawngte chaw eiah a sawm a ni tih kan hre thei a ni. T.H. Lewin (Thangliana) ziak aṭanga thil chiang tak kan hmuh chu, sipaiin Krismas kha an hmang a, Mizo erawh an tel thu reng reng hmuh tur a awm lo, tih hi a ni.

Thangliena (A life of T.H. Lewin amongst Wild Tribes on India’s North East Frontier) tih lehkhabu John Whitehead ziakah chuan heti hian Krismas an hman dan kan hmu bawk: “Krismas zanah chuan sipai hotupa chuan sipai officer ho zawng zawng tan zanriah a buatsaih a… remna leh muanna hun Krismas chu Sap tih dan dik taka kan lawm zawh rualin kan hna kan chhunzawm nghal a…” tiin (page 225). John Whitehead-a ziah dan hi chuan Krismas zan hian officer-ho tan General-in zanriah an buatsaih chûk chûk a ni tih kan hmu. T.H. Lewin (Thangliana) leh John Whitehead ziak aṭang hi chuan kum 1871-a Tuikawia Krismas an hman hian Mizo an tel ve lo niin a lang a, sipaite khan Krismas kha an riahbûkah an hmang zawk a ni.

Kum 1871 Krismas ni tak khan Mizote leh British kha inbeiin an inkâp a, thi pawh an awm a ni. Chuvangin, kha nia thil thleng kha thlir letin, ngaihnawm taka Lal Isua pian thu sawina hun a awm lo hrim hrim tih a hriat a ni. Tin, Mizote beng hriatah khan ngaihnawm takin Lal Isua pian thu kha sawi a ni lo hrim hrim bawk a ni tih a hriat theih bawk. Kum 1871-a Tuikawia Krismas an hman hian Mizo an tel ve lo niin a lang a, sipaite khan Krismas kha an riahbûkah Sap pachalin Krismas an lawm dan dik takin an hmang zawk a ni.

Tin, kum 1871-ah Thangliana leh Dari te hi an innei tawh rêng em, tih hi lo chhui leh ila. Pu Lalhruaitluanga Ralte lehkhabu ziah ‘Thangliana’ tih lehkhabu kan en chuan, Thangliana leh Dari hi kum 1872-a innei nia ziah a ni a, heng hun lai hian Dari hi kum 15 a ni tih pawh a ziak a ni (phek 197). Chuvangin, “Sap sipai officer Thomas Herbert Lewin (Thangliana) chu 25th December 1871 khan a nupui Dari” tih lai pawh hi a dik lo va, kum 1871 Krismas-a Dari te nen Krismas hmang ho tawh anga ziah hi a dik lo a; kum 1871-ah Thangliana leh Dari hi an la innei lo a ni tih kan hre thei a ni. Kohhran official website meuha hetiang thil dik tawk lo dah hi siamṭhat ni se a ṭha ngawt mai.

Engpawhnise, kum 1871 Krismas khan sipaihote’n Vanbawng ramah leh Belkhai hnuai Tuikawiah Krismas an lo hmang tawh tih chu kan hre thei a. Mizote hrem tura chhim lam leh hmar lama an rawn thawh mup mup lai khan Krismas ni a lo thleng a, hunpui lo thleng ta chu an riahhmunah Krismas ni lo thleng kha sipaiho khan an hnam tih danin an lawm (celebrate) a ni.

Sipai ho kha chanchin ṭha hril tura lo kal an ni lo va, Mizote beng hriatah chanchin ṭha an sawi thu hi hmuh tur a awm lo bawk. An tum ber chu Mizote’n an mi leh sa an mante chhan chhuah a, Mizo lalte hrem a, saui-tanpui a ni a; an tum hi an hlen a ni.

Mizorama Krismas hmanna hmasaber kan sawi hian hei hi sawi tel hram ka duh. Mi ṭhenkhatte’n Rev. William Williams-a rawn kal hmain T.H. Lewin (Thangliana) hovin Tuikawiah Krismas an lo hmang tawh a, Isua chanchin ngaihnawm takin an lo sawi tawh a, Mizorama chanchin ṭha rawn thlentu hmasaber a ni thei hial awm e, tia an sawi fo hi belhchian a dâwl lo a ni tih kan hriat a ṭul. Kum 1871-a Vailian hmasaa hmar lam leh chhim lama Krismas an hman khan Mizote hriatah Isua chanchin ngaihnawm taka an sawi thu hi hmuh tur a awm lo va, Mizorama chanchin ṭha rawn thlentu hmasa ber anga sawi phei chu a dik lo lehzual. Kum 1871 Krismas kha Sap hovin anmahni chauhin an hmang zawk a ni. 

- B. Lalhmingmawia