Written by
- David M. Thangliana

TUNLAI TITI : ZPM sawrkar leh Kalphung Thar

Kum khat chhung sawrkarna Zoram People’s Movement chuan a chelh ve ta a. Sawrkarna a chelh chhûng hi a la rei lo hle nâin, he sawrkar hian sêlna a dawng tam ta malh malh hle a. Sawisêlna tam zawk erawh chu opposition party aṭangin a ni ber a. Heng hi mipui awah kan ngai a nih chuan ZPM sawrkar hian kum khat chhung lek pawhin duhthu a sam lo hle tihna a ni a; opposition party-te hian an tih tur rêng an ti a ni kan tih chuan mipui awa ngaih chu a har deuh awm e.

KAN TEHNA ENG NGE?

Tehna tih hi heta kan hman tum chu Sap ṭawnga ‘perspective’ an tih hi a ni a; Mizo ṭawng chuan ‘thlirna tlâng’ tia sawi hian a fiah mai àwm e. Sawrkar kan lo hrawn tawhte aṭanga kan teh chuan ZPM sawrkar hi a danglam tih loh theih a ni lo a. Kum eng emaw zat chhung chanchinbua kan hmuh tawh loh, hnaruak leh hnathawh tur (tender)-te kan hmu leh chuai chuai tawh a. A lak/thlan dan chu eng pawh lo ni se, mipuiin hna ruak awm leh hna thawh tur awm kan hre ve leh thei ta ringawt pawh hi a lawmawm hle a ni. Kan hriat theih chinah MLA fund hmanga hnathawhte pawh tun hma angin a ningnêl lo a, mit an tlung hlawm hle a; hei hi hmasawnna pawimawh tak pakhat a ni. Kum 20/30 kal taa sawrkar chêt dan nen kan teh chuan ZPM sawrkarah hian danglamna a thleng a ni a tih loh theih loh.

Tehna dang lehah chuan, ‘Kalphung Thar’ aṭanga kan teh chuan teh tlin a la har ang reng hle a. Hna kau a’n ṭet a, duhsak zawng an vannei tho mai hi mipui tan chuan hriatthiam a har hle. Chutihrual erawh chuan, sawrkar office-a thawk tur mihring lâknaah chuan induhsakna uchuak ang hi hriat tur a la tam vak lo niin a lang. He tehna aṭanga sawisêl kâi leh chu ration buhfai chungchangah hian a ni a. Fair price shop, ‘retailer’ kan tih maite kalphung hi nasa taka tihdanglam a ni a, buhfai man pawh tihdanglam a ni bawk. Hei hian sawisêl a hlawh nasa a, he kalphung thar hi chu mipui lamah a tla na vak lo niin a lang rih.

Kalphung Thar tehna hmang hian opposition party-te chuan, ‘Kalphung hlui ang thovin a lawm an kal,’ an ti a. Chutihrual chuan, ‘Sawrkar office hnathawkte an sawisa lutuk mah mah,’ tih te, ‘Mipuiah chhiah an khawn nasa lutuk’ titein kalphung thar anga sawrkar a han kal chhin ék ék chu an sawisel lawi bawk si. Opposition party-te hian, ‘Kalphung thar hi Mizoram tan a ṭha a, a nih tùr ang takin kalpui rawh se,’ an ti dawn nge, ‘Kalphung thar hi kan duh lo, kan lo tih ṭhin dan kha ṭha kan ti zawk,’ an ti dawn tih pawh hriat a har hle a ni.

LC/VC TERM PAWH TAWI

Tun hnaiah LC/VC term pawh tawi tumna chuan titi a luah nasa hle a, Mizoram VC intêlkhâwm phei chu court-ah hial an kal dawn. LC/VC term pawh tawi hi Mizoram tana ṭha tur ruahmanna nge, kalphung hlui anga kalna tih chu ngaihtuah tham a tling rêng a. Minister ṭhenkhatin mipui hriatah opposition VC-te thawhpui an harsat thu an lo sawi bawk si hian thil ṭha tih tumna karah thil ṭha lo zeh tel tumna awm angin a lang thei a, a pawi hle mai.

He thil chungchangah hian dan chuan sawrkar hi thuneihna a pe a, CM Pu Lalduhoma’n court-ah min khing hneh chuang lo ang a tih hi dan tlawh chhana sawrkarin thil a tih vang a ni a. Mahse, court hial a thlen chuan LC/VC term pawh tawi hi an han khel ang a, he dan hi a nihna tur ang taka hman a ni em, dan hi hman sual a ni em, he dan hman chhan hi eng nge, tih thlengin an chipin a rinawm a. Sangha zuarin a sangha zawrh lai hnîm hnîmtu nula hnena, “Nang pawh hnîm hnîm ve ta che ila, rimchhe lai chu i awm ve tho ang,” a tih ang deuh khan, court chuan thil dik lo an hmu lo ang tih a sawi theih hauh lo a ni.

A chhan chu eng pawh ni se, LC/VC inthlan hi pawh hnai ni ta se, mipui chuan kan nghen hnaih zâwk tùr, kan ai awh tùr kan thlang dawn a ni a. Sawrkar hi a chêt dan a dik lo nia kan hriat chuan ZPM party chuan LC/VC an tum angin an nei lo thei a; court-ah thiam chang mah se mipui court-ah thiam loh an chang thei tho a ni.

5% BELOW PROJECT ESTIMATE

5% per cent below hi Mizoram sawrkar hnuaia construction works-ah a lar hle a. Opposition lam chuan miin hna an thawh ngamna hniam lam hi tuk theih a ni lo, estimate aia a sânna erawh sawrkar sum humna a nih avangin a tuk theih an ti a. Hei hi thu dik a nih hmel a, sawrkar hian a tidik lo deuh em ni a tih theih.

Project estimate aia hniama chhàn hi thil theih chu a ni teh meuh mai a, mahse, uchuak taka inchhân hniamsiakna a thleng palh ang tih a hlauhawm ve tho. Chumi vên nan chuan sawrkar hian 5% aia hniam a chhan a phal lo niin a lang. Miin hmuh ngei ngei nan tiin hniam uchuakin lo chhang ta se, chu chu sawrkarin lo pawmin thawhtir ta se, mahse, a chhanna a hniam avanga a thawh leh theih si loh chuan hmasawnna hnathawh timuangtu a ni mai dawn a; hei hi chu vên ngai tak niin a lang. A vên dan erawh, ‘5% below aia hniam chu pawm a ni lo ang,’ tih ngawt chu ṭan chhan nei lo a nih avangin vên dan ṭha niin a lang lo.

Project estimate 10% aia sanga chhangtute chuan eng vangin nge terms and conditions-in a phal bâk aia an chhan sân tih kha awihawm taka an sawi a ngai a. Estimate-a ruahmanna tel lo, eng eng emaw pawh a lo awm thei a, hengte hi an chhanna sân chhan a ni an tih chuan hnâwl ngawt theih a ni lo. Hetiang tho hian, estimate aia hniam chhanna bituk lovin hniam taka chhangtute chu eng vanga chhang hniam duai nge an nih tih awihawm taka sawi tura phut ni ve ta se, an insawi fel theih loha hnâwl an nih chuan danah awm chiah lo mah se, insawi fihlim a awl zawkin a rinawm.

Mihring thâ leh sum tam tak senga estimate siam a ni ṭhin hi a chhan ber chu, hna ṭha taka zawh nan sum engzat nge sen ngai ang tih hriatna tur a ni. Contractor-te ei tur hi 10% tal estimate-ah hian chhût tel ṭhin a ni a; miin estimate aia sáng taka a chhan chuan hlêp hnem a tum a ni maw tih phawt loh theih a ni lo a, chuvangin, an insawifiah a ngai a ni. A lehlamah miin hniam takin lo chhâng ta se, “Heti zat hian estimate kan siam a, engtin nge a thawh theih ang?” tih loh theih a ni bawk lo. Mahse, contractor chuan quarry emaw lo nei ta se, lung leh rawra atan chuan a hrana mi dang hnen aṭanga lei a ngai dawn lo a, chuvangin, estimate aia hniam daih khan a chhâng thei a ni. Hei hi a insawifelna a nih chuan a tender kha hnâwl ngawt theih a ni bik lo a ni. Chuvangin, a ‘below’ lam hi chu sawrkar sum sên tlemna tur a nih avangin bituk chi niin a lang lo a, danah pawh a inziak lo a nih hmel. Bituk siam loa hniam uchuak vênna kawng dang zawn a fuh berin a rinawm.

A lehlam zawnga thlir chuan, opposition party-te’n 5% below bituk an sawisêl chhan hi dan ang thlapin sawrkar hian thil ti se an duh êm êm vang a ni lo thei a. 5% below-a hrût rual vek a nih chuan opposition party-a affiliation nei contractor-te tan hna hmuh a harsa dawn nia an hriat avanga sawisêl ta pawh an ni thei. Contractor rual, tender chhanna inang ṭhup zinga opposition party mi contract hna pek daih kha chu ruling party tan chu thil tih chi a ni lo a, party dang contractor tan chuan contract hna kha vàna rah ang a ni. Ama’rawhchu, 5% below bituk a awm loh chuan a chhâng hniam ber khan eng party-a mi pawh ni se, a tan contract hmuh kha a beiseiawm ve thei a ni.

Kalphung tharah hian tarlan tur dang thil tam tak a la awm a, mahse, hetah hian i duhtâwk phawt mai teh ang. 

- David M. Thangliana