VC thlan sawn hnaih leh bawlhhlawh paih (Chhûra buh thlîr)
Tanzania leh Poland university-tea professor lo ni tawh, IIPA-a kan hotupa leh MZU-a vice chancellor hmasa ber, MA Public Administration kan zir laia min zirtirtu Prof. A.K. Sharma hova kan khel ṭhin 'tualchhung sawrkar' inthlan sawn hnaih chungchang hian Zoram khawvel titi a luah nasa hle mai a, hemi chungchang leh a kaihhnawih tlem i'n thai ve zawk teh ang. Mi nawlpui tana chhiar a nawm nan Constitution 73th & 74th Amendmend-te chu a chipchiarin kan luh khung hman lo ang a, kan ‘Chhûra buh thlîr’ thuak hman chauh vang.
Kan hriat angin ram danpui hmanga tualchhung rorel hun chhûng tura ruat kum 5 a lo nih tak chhan zinga mi chu: state sorkar rorel laite’n chhan ṭha tawk awm lova an duh duha tualchhung sawrkar rorel hun chhung an pawh tawi emaw an pawh sei emaw ngawt theih loh nan a ni pakhat a. State hrang hrangah hian kan awm dan hi a inang tlangpui khawp mai. State sawrkar leh a fapa tualchhung sawrkar hi inpawh taka hna thawh ho tur a ni a, ṭhenawm pa nena hnathawh leh chhungkaw hotu kaihhruainaa chhungkaw pakhatin hna an thawh chu a inawm sam hlei hle ang tih hi hre reng ila. Academic-a tui taka kan lo sawi/khel ṭhin hi a taka hman meuh chuan university-a kan lo chaia tluang purh anga lang hi a lo tluang purh hauh lo mai a. State pakhat rorelnaah hi chuan a sang zawk leh a hniam zawkte hian tualchhung hmasawn nana an thawh dun ṭhat hi a ngai em em mai si a. Chu chu a tak takah chuan roreltute chu mipui thlan an nih miau avangin, eng lai pawhin hun lo kal zel tura lal duhna (the struggle for power, as said by Prof. Hans Morgenthau in politics among nations) a lo awm bawk nen, chu chuan thawh dunnaah harsatna a siam ta ṭhin niin a lang. Hei hi state dang pawha thleng ṭhin a ni a; duh thu sam ang leh academic taka kan beiseina ang hi a thleng hlei thei lo ta ṭhin a ni.
Hei vang hian kan state-ah pawh tun hmain VC inthlan campaign laiin state sawrkara thuneihna vuantu pakhatin, “VC inthlana opposition thlan tlin chu bâlṭin (bucket) mawng pawpa tui dah ang a ni,” tih anga a lo sawi kan hriat tawh kha. Khatianga sawi kha tih âwm tak a nihna lai a lo awm rêng a ni. A chhan chu tualchhung roreltute party leh state Ssawrkar roreltute party a inan khan hna thawh a awlsamin a ṭha zawk a ni. Chhungkaw pakhat chauhvin hna a thawh leh ṭhenawm pa nena hna a thawh an thawhho hna kal dan tur nena tehkhin theih tak a nih thu kan sawi tawh khi. Sawrkar laipui rorel: ‘One Nation, One Election’ a tih chhan pawh hi he kan thil sawi nen hian a kalphung (principle) a inang thui hle bawk awm e.
Dik tak chuan, dan thlarau (spirit of law) kan thlir chuan ram danpuia inziak miah lo, pên kawina (deviation) pawh phal miah loh 74th Amendment a nih laia The Mizoram Municipalities Act (As amended from t to t)-ah Mizo hnam zia leh nunphung chhuanlama ziak lut a, chumi zûla khawtlang ṭhat nan tia a khât tâwka kan 'hnatlan' ṭhin dan kan telh thei a nih chuan, tun aṭanga kumkhuaa state sawrkar leh tualchhung sawrkar inthlan inpelhsawlh lo thei ang ber leh tun aia thawh ho ṭhat zawk theih dan tura kan dan neih ang angte siam ṭhat a ngai zawk a ni dawn lo'm ni? He lam hi chu duhtâwk phawt ang.
Zonuam veng, a bikin Ainawn road-ah hian kan lo hriat danin bawlhhlawh paih hi kar khatah vawi khat a ni a, chu pawh an rawn kal dan a mumal lo hlein a lang; Aizawl smart city-ah hian a hun dik deuh chatah an rawn kal thei tura ngaih a nih laiin. Chu bakah, ni tin an rawn kal theih lohna chhan tur eng nge awm, budget-in a daih lo em ni? Property Tax lah mipuiin an pe ṭha si a. Ni tin an rawn kal theih loh chhan leh an duh hun hun ang hrima an rawn kal nia lang hi a chhan sawifiahna a awm thei ang em? Budget mila a chhan an rawn sawifiah chuan mipui lam tan pawh hriat thiam dan a awm ang chu. Chuti a nih loh chuan thil nihphung a ni lo ang. An duh hun huna an rawn kal anga langah hian bawlhhlawh paih tur khai chhuah hman ziah chu chhungkaw tan, hna dang khawih tur tam nen, thil awlsam tak a ni lo; chu bakah, ṭawih thei phei chu a ṭawih rim chhe hman hle a ni.
Tin, ṭawih thei leh thei lo hi bawlhhlawh bâwma harsa tak chung pawha kan paih hran hrâm hrâm hi bawlhhlawh paihtute hian an motor-a an chhun hian fel takin an lo thliar vek em tihte pawh enfiah deuh a ngai ang em? An lo thliar sa ṭhin chuan sawi zui thu a cheng lo va, hetiangah hian Aizawl veng dangte in dam tlang em? Tun aia bawlhhlawh paih dan tih fel (streamline) deuh hi a theih lo'm ni le?
Ram danpui siam ṭhat 73-na leh 74-naa a pawimawh panga sawi lan tlangpui hmasakah)–ruat seat, SEC din chungchang, State Finance Commission leh gram/ward sabha-ah hian term kum 5 hi a lang lo a, chuvangin, a pawimawh ber a ni lo deuh. Party politik tel miah lovin ram hmangaihna thinlung nen tih tak meuhva lai taka kan ram tana kumkhuaa ṭha tur duang chhuak turin kan puan ven i sawi chhing ang u.
Eng political party maha la inziak lut loin ka ziah a ni a, lai taka ziah a nih angin rilru lai tak nen kan chhiar dawn nia. Chutih laiin, tualchhung rorelna aṭanga chhuak hnathawh (function)-te a chhawrtu leh chhiah petu (tax-payer)-te tana a ṭhat zawk nan ngaihtuahna sengin, ka Public Administration lakpui MZU-a thawk professor te, zir chhuak tawhte leh MLC chhuak ka law graduate nihpui leh dan hre mi (lawyer) 720 zette leh ka MA Po'l Science nihpuite’n rawn ziak zui ve turin ka sawm a che u.
Kristian ram anga chhal kan state chhungah hian hemi kawnga inhnial luih luih hi a zahthlak a, Pathian duh dan pawh a ni lo ang. Chuvangin, inhnial luih luih, Court-a inkhin ûr ûrte a awm tawh loh nan (local govt leh a behbawm bikah) kan ṭan ruala thluak kan hman deuh chu a ṭul ta a ni.
State sawrkarin VC term a pawt tawi a, inthlan hun a pawh tawi hi thubuai hlabuai remtute thlîr lêt (judicial review) tling khawpa thu pawimawh leh Governor hova state sawrkar ' Executive Authority of the State hian a executive function pawn lam a rap tak meuh em, rap lo em tih lam chu kan ziak hman ta rih lo a ni. Hun kan neih a, VC Association put luh hi court-in a la lak hman loh bawk chuan la thai zui leh hman turah inngai ang.
- Dr J.T.Vanlalngheta