Written by
- Kawlchhawna Ralte

HISTORY DIK LO

Thil tê tham anga langah pawh rinawm loh chuan history dik lo siamin, ṭhangthar hnenah hlan chhawn mai a awl dawn. Hrangbana College zirlaiten Tuiṭhoh hnârah Vânapa thlân awm nia ngaiin, an tlawh tur thu ni 1.6.2015 zana Zonet chanchin tharah a lo lang a. Thu dik chhiar tûr a la awm e. Mit ngeia Vânapa hmu a, a Aw-kâ hretu leh, an phumna hmun hretute leh a thlân tlawhtute thu sawi hi lo chhiar ve hlawm teh u.

1. Chêmtheri: Tualte Vânglai kan hriat lar êm êm khuaah an lal Vanhnuailiana inah a awm tawh a. Champhai thlengin Vânhnuailiana a zui a, Kelkanga Liankhama a indan khân a zui phei leh a. Chuta ṭang chuan Liankhama zui zelin Zawlnghâk a zui thleng a, Liankhama in aṭangin pasal Vungâra a nei a. An fapa chu Rothangvunga a ni. Kum 1947-ah kum 103 mi niin Aiduzawlah a boral. A pawimawhna: Zawlnghâkah Sakei hliam an zim ṭumin Vânapa fapa Ralduha chu Sakei hliam chuan a seh hlum a. Vânapan, “Engmah lah kan ni tawh si lova, tha chu a na duh deuh zawng a ni,” a ti koh koh ṭhin tih thu leh, kum 1891-a Liankhama leh Bawrhsap R.B. Mc Cabe (Lalman Sap) Zawlnghâka an inbiak laiin, Vânapa chuan lal leikapuiah tiang rinchhana dingin a lo thlir ve a ni tih a sawi. Lalte inbiak hnu rei vak loah Liankhama leh Vânapa an boral tih hretu a ni. Heng thu hi a mo Lallûti hnenah a lo hrilh thlap a ni. Tualtê aṭanga Zawlnghâk thlenga Vânapa mita hmutu leh a Aw-kâ ngei hretu rinawm tak a ni.

2. Lallûti: Vânapa farnu Chawng­zakhawli'n pasalṭha Chawngduma fapa Vawma pasalah a nei a. Fapa pakhat chauh Saihrawnga an hring a. Lallûti hi Saihrawnga fate zinga pahnihna a ni - Vânapa tunu a nih chu. Lallûti pasal chu Chêmtheri fapa Rothangvunga a ni a, Chêmtheri mo a ni bawk. A chunga kan chhiar tâk, lalte inbiak laia Vânapa awm dân leh Ralduha sakeiin a seh hlum ṭuma Vânapa ṭawngkam te hi a pi Chêmtheri hnen aṭanga a hriat a ni. A pi Chêmtheri hrilh ang ang chu a sawi chhawng thlap thei a, chu chu Rabung YMA-in a record thlap a ni. Chêmtheri chu Lal hnuaia ka pi a ti bik kher a ni. Kum 1992 khân kum 103 mi niin Aiduzawlah a thi.

3. Aitlângi: Tuivawl chhak lamah chuan Kristian dâna pasal nei hmasa bera sawi a ni. Vângtêa piang a ni âwm e. Chu chu 1879 vel a ni. Kum 1979 khân kum 100 mi niin Aiduzawlah a thi a. Kum 1891, Vânapa thih kum hian (Thingṭang kuai rual) kum 13 a upa a ni tawh. Vânapa mita hmutu a ni. Kum 1961 & 1962 hian a zâwnin Zawlnghâk ram hi Lo-ah neih a ni a, Vânapa phumna lai chu ralkhat aṭangin a fate a kawhhmuh a. A fapa te zingah Pu Lalhnuna chu kum 83 niin tunah Rabungah a awm. Kawm tlâk a la ni.

4. Hrângkima: Liankhama fapa a ni a, kum 1884 Arsi tlak zanah Bualpui khuaa piang a ni. A pa Liankhama, kum 1891-a Zawknghâka a thih hian kum 8 mi a ni. A pawimawhna: Aiduzawl khua a ṭhut laiin, kum 1952 khân “Zawlnghâkah khian Vânapa thlân a awm a, nangni tlangvalhote hian han cheiṭha ula, a lung te pawh phun ṭhain chhinchhiahna han siam ta che u,” tiin Pu S. Rokhuma, Middle School Headmaster leh a ṭhiante Ṭhaliana leh Chawiliana te hnenah a lo sawi a. Pu S.Rokhuma thuziak, ‘Vânapa thlân Zawlnghâkah a awm’ tih paper-ah chuan, “Min hrilhna hmun pawh Aiduzawl lal in, lal leihkapuiah ngei a ni. Tlai ni tlak dawn suar suar a ni tawh a, hemi ni hian Salvation Army Sap, Cox Heada’n lal kawt zawlah Pathian thu a sawi a, chumi avânga lal leikapuia ṭhukhawm pawh kan ni” a ti a ni. Ani hi ni 2.12.2014 khân Dawrpui Vêngthar, Aizawlah a boral. Hrângkima hi ni 5.1.1957-ah kum 73 mi niin Aiduzawlah a thi a. Vânapa chu Zawlnghâk khua ngeia thi a ni tih hretu rinawm a ni.

5. Chhunhrânga: Ani hi Rabung khaw ṭhenawm Lamzawl khua a ni. Kum 2005-a amah an kawm ṭuma a thusawi pawimawh tak chu: “Ka nuten min hrilh a. Hei hi Vânapa thlân a nih hi an ti a. Baibîng kan veh ṭhin a, Zawlnghâka kan kal ṭumin ka la hrereng,” a ti. Amah bawk hian, “Vânapa chu ram dangah an phum lo, a thlan aṭanga chhim lampangah tuihawk luan kawr pawh a awm, tah chuan tui pawh a awm ṭhin,” a ti bawk. Kum 2006 khân kum 92 mi niin a thi a, Zawlnghâka Vânapa thlân mita hmutu a ni.

6. Darropuii (1900-1970): Ani hi Pu Lalrengpui Sailo, (Vânhnuailiana tuchhuan 2-na, Aizawl Chanmary West a cheng mêk) nu a ni. A thu hriat pawimawh tak chu: “Pitar tawh tak hian Zawlnghâk awm laiin Vânapa chu a thi a, a thlân pawh in zin hunah tlawh ve ang che u, in pute pasalṭha a ni a, a thlânah chuan selu lem leh fei a awm a, a thlân chu thing lian aṭanga pên sawm emaw lekah a awm kha” a ti a. “Zawlnghâka kan kal ṭum chuan i pa nen pawh kan va en ve nghe nghe a ni,” tiin a fapa Pu Lalrengpuia hnenah a sawi. Zawlnghâka Vânapa thlân tlawhtu, thudik hretu a ni.

Hrangkima fapa Thanzualaho Hmawngzawl aṭangin kum 1925-ah Zawl­nghâkah an kai a, heta an awm chhungin Pi Darropuiite nupa chu zinin Vânapa thlân chu an tlawh a ni tih a hriat theih.

Vânapa pian kum hi hriat chian ni lo mah se, chanchin ziaktuten Tualte vânglai hi a vânglai a ni tih an pawm tlangpui. Kum 1862 hi Tualte an chhuahsan kum nia hriat a ni. Kum 8 emaw chauh a liam hman, 1870/71-ah kum 82 vêla upa niin a thi an tih hi chu pawm chi a ni lo. Pu B. Lalthangliana'n kum 40 vêl a niha Saitual awm laia nupui nei niin a sawi a. Chuta ṭanga chhût kîr chuan 1798 vêla piang a ni ang. Tichuan 1891-ah Zawlnghâkah kum 93/94 vêla upa niin a thi a ni. Chuvângin, a chunga mite sawi khi kan pawm theih loh chuan history dik lo kan ziak tihna a ni dawn.