Written by
Rev Dr Ramengliana Ralte
ENGTIN NGE AN THEIH ZAWK?
CAA leh a kaihhnawih thil hi sawi ve inthlahrunawm khawpin media-ah a tam tawh a. Mizote tan chuan sawi zui mang lova hnawl hlawm tawp chia ka lo ngaih laiin, zawlnei ka nih lohzia a lang leh tain ka hria. Mi vengva leh ngaihsanawma kan ngaihte meuh pawhin a duap zawnga an awka an chhuah tak hial avang hian han sawi ve leh hi a chakawm a.
Thil lawmawm leh mak tak
Kan MP hmalaknaa he CAA danin Mizoram huap lo tura tih a ni ta hi a lawmawm lo tih rual a ni lo a, MP a nihna anga achievement ropui tak a nih theih avangin ani pawh a lawm hle niin a lang. Mahse, a sawi chhunzawmna ‘…we’re supporting it’ tih kha a buaithlakna lai tak chu a ni ta. ‘Support’ tih chu ‘thlawp,’ ‘ṭha ti ve,’ ‘ṭan’ tihna a ni awm si a. Mahni state tana duh loh em em dan, state dang pawhin an duh loh thu an tlangaupui luai luai mahni state an exempt tak avanga ṭha han tih tak keuh chu! Sipai bang kan bo map mai!
Politics thilah a ṭulna a awm a ni mai thei a, mahse commitment leh conviction hi chiang zawk se a duhawm a ni. Iron Lady an tih mai, Margaret Thatcher, British PM ṭhin kha chu a ‘pa’ ve ṭhin khawp mai. A tlak phah dawn hial hnuah pawh a thil duha a chian em avang khan a hoten an hriat dan chu ‘The Lady’s not for turning’ tih a ni awm e.
Inpuhna tawrhhlelhawm
Hetiang politics kaihhnawih thil han sawi ve harsatna fo chu ‘political connotation’ nei riaua inchhuahsak kan ching hi a ni. Hindutva hlauhawm leh ṭhat lohzia han sawi ila Congress party propaganda hrethiam lo ang chauh te, CAA sawisel ila- a dan chhiar chiang mang si lo a, a boruaka lo haw ve ngawt ang te a inchhuah zero kan tum fo. Mimal hlawkna um miah lo hetiang thil pawi turzia hmu pha leh do tlat si an awm tih hriat a ṭha. Ram leh hnam ṭhatna chungchang hi ‘politics thil’ a ni vek kher lo bawk. Ramachandra Guha, India mithiam, ‘public intellectual’ tling pha chuan CAA hi dan ṭha lo leh dik lo (immoral), kalhmang dik lo (illogical), a hun dik lo (ill-timed), India Constitution kalhah a puang hmiah. A dona kawngah man te pawh a tawk hial!
‘Chhura lo en’-a en a ngaih chang a awm
Sapho chuan ‘analysis’ leh ‘synthesis’ tih ṭawngkam an nei. A changin thliar sin (analyse) a fiah zawk hun a awm a, a chang chuan Chhura lo ena ena (synthesize) a chian zawk chang a awm. Political party leh Hindu sakhaw mi firfiak ṭhenkhatin India ram hi ‘Hindu Rashtra’ (Hindu Ram)-a din an tum tih chu tlang hriat a ni a. Chak pawh an chak fu a nih hi. Chu ideology rawn inher chhuah zel dan hrethiam lo tan chuan ‘min huam lo’, ‘kan him’, ‘buai ve chhen a ngai lo’ tia ngaihṭhat leh kel e awl duh kan tam ngawt ang. Theih se chuan a
ṭha, mahse a theih ang em?
Tuna NDA 2 kan hman mekah hian a state mipuite rawn miah lovin Muslim tamna state Jammu & Kashmir an ṭhiat tawh a, RSS hovin 1992-a Muslim ho biak in Babri Masjid an chhut chhiatsakna hmunah khan Supreme Court-in Ram Temple sak a phalsak tawh a, India ram mi nih theihna dan CAA, Muslim-te huam ve lo ngat chu pass a ni tawh bawk. Uniform Civil Code tih vel hi an la aim rup mai bawk nen, India ram hi ‘Chhura lo en’ anga en tan chuan thil inmung dan a fiah riau asin.
Indian Currents magazine Editor Suresh Mathew chuan, ‘The road to Hindu Rashtra is reinforced with legislative measures, ably aided by assertions to justify it,’ (Hindu Ram a lo nihna tur kawngpui chu dan hmanga rem ngheh zel leh thiam taka sawifiah zel a ni) a ti hial. Lo sawi mam pui leh lo thler sin luata ‘a hlauhawmna ka hre lo’ tih vel hi chu zaithiam nula pakhatin ‘Engtin nge i theih zawk?’ a tih ngawng ngawng ang maiin ‘Engtin nge an theih zawk le?’ ka ti a ni.
Heti taka 14.2% Muslimte an sawp chuan keini Kristian 2.3% ve mai mai te hi chu, an duh hun a thlen hunah chuan, engtin tak min duat ang maw? Chutih karah Sanbalata leh Tobia role lo play chak awm taka lang te pawh an awm zel a nih hi maw.
Kan himna kulhpui an su dup dup a nih hi
Gandhi leh Nehru-a ropuina em em chu India hi Hindu ram bik ni lo, sakhaw tin vuantute ram atana an buatsaih tlat kha a ni. Sorkarin sakhaw tin inanga a enna chu ‘secularism’ kan ti. Chu chu hnam tlem zawk leh sakhaw zuitu tlem zawkte inhumhimna kulhpui pakhat a ni lo thei lo. Tunah hian chu chu sut chhiat tumin an chhu bur bur a nih ber hi.
CAA pawh hi state hrang hrangah duh loh chhan a inang lo mai thei. Arunachal Pradesh, Manipur, Nagaland leh Mizoramah te chuan an hmang dawn lo lehnghal. Mahse, kan tana pawina em em chu ‘Secularism’ dai a ṭhiat hi a ni. Sakhaw inthliarna ṭau hi a ṭeh zel chuan e, kan him rei dawn em ni? Nge, ‘Keini chu min huam lo’, tiin kan lo ‘support’ zel dawn zawk? Ka ngaihdan veah chuan hetiang thil hi chu khawvel lehlam Africa emaw, Indonesia-ah emaw awm pawh ni se kan support loh tur chi ngawih ngawih a ni a. India ram ngeia a han thleng mek phei hi chuan theih ang anga do chiah ka ngai.
CAA-ah lo him ngawt mah ila (him rei ngut ang emaw chu?) ‘Secularism’ palzutna thilah hian kan him chuang lo. Surya Deva, Associate Professor, School of Law, City University of Hongkong, UN Human Rights Council Advisor chuan “CAB hian India Danpuia intluktlanna hi a palzut ni mai lovin, Danpui (Constitution) innghahna ‘Secularism’ hi a kalh a ni,” a ti.
Thliarkar rilru apply loh tur chin a awm lo maw?
Mizote rilru kalhmang tha deuh si, that tawk loh chang awm fo chu kan ‘thliarkar rilru’ hi niin a lang thin. Ram pum huapa miin ngaihtuahna an sen lai leh ram pawna mite pawhin an ngaihdan an rawn thawh fo tawh hnuah pawh ‘Keini tan chuan a pawi em ni?’ han tih fo hi a ram pum vei loh thlak ka ti a, a thlir zau loh thlak ka ti ngawih ngawih. Tin, khaw hawi a tawngchhamin ka hre thlawt. Gospel Centenary kan lawm laia kan hotute sermon vawiin thlenga min hneh em emtu leh ka vawn reng chu ‘India rama Chanchin Ṭha hril tur hian Pathianin min ruat a ni’ tih kha a ni. Kan Chanchin Ṭha hrilna tur ram hi kan hmangaih loh a, anti-secularism thlipuiin a sut dawt dawt pawha kan harh theih si loh chuan kan Chanchin Ṭha hril hna chuan a va tuar nasa dawn em! Vawiin anga thliarkar rilru kan put reng chuan kan thliarkar chawp hian min la chim pil ang tih a hlauhawm thlawt e.
Tho la, ding ta che
Indopui II-na Hitleran Juda ho a suat laia Pastor rinawm Martin Niemuellera thu sawi sawi chhawn hlawh tak hi inenfiah nan a tha hle reng: “Socialist-ho an rawn zawng a, socialist ka nih loh avangin engmah ka ti lo a; Trade unionist ho an rawn zawng leh a, trade unionist ka nih loh avangin ka ngawi leh a; Juda ho an rawn zawng leh a, Juda ka nih loh avangin ngawih ka chuh leh a. Tichuan, min rawn zawng ve ta a, chutah zet chuan tumah ka tana ṭawng chhuak tur an awm tawh lo,’ tiin. Vawiina kan sawi mam a, a pawm theih dan kan dap hian, kan kawtkai a rawn thlen hunah kan phi leh ruai si ang tih a hlauhawm e. A sawt mawh tawh dawn si a. Ziaktu lar India ram vei tak Arundhati Roy chuan, “Khawngaih takin tho la ding rawh. India Independence hnua harsatna lian ber kan hmachhawn mek a nih hi,” tiin a au.
Rev Dr Ramengliana Ralte