Exodus Day
Kum 1971 December ni 16 pawh chu ni dang ang thovin khawchhak lam aṭangin ni a rawn chhuak a, muangchangin van sang lam a pan zel a. Thlasik lai a nih avangin khua chu a lum lo hle. India leh Pakistan sipaite East Pakistan-a an indona chuan a chîm san zel avangin râl hmatawng lamah chuan eng lai pawhin silai ri hriat tur a awm reng ti ila a sual tampui awm lo ve. He indonaah hian MNF chuan Pakistan sipai a thawhpui a, an khingpui India sipaite’n Bengali volunteer an thawhpui thung a ni. Indona a chhuah hma hian E.Pakistan-a political party pakhat Awami Leaque President chu India ramah kalin, India sawrkar hruaitute a rukin a dawr ṭhin a.
India sawrkar chuan ruahmanna fel tak a nei nia ngaih a ni a. Chu a ruahmanna chu: Sipai chaknaa E.Pakistan chhut tlawm a, chumi ruala a mit timîmtu pakhat, zalenna suala rammu MNF tihchimih nghal a ni. A ruahman ang hi a tihpuitlin theih chuan lung pakhatin sava pahnih a vawm thla thei dawn a, chuvang chuan, a sipai pawh ṭhahnem tak E.Pakistan-ah a thawn lut a, tam tak an thi nghe nghe.
Ni 16/12/1971 ni chuan India helicopter-te chu Rangamati khawpui chungah thlawk kualin, MNF-te in-surrender tura ngenna sap ṭawng leh vai ṭawnga ziak lehkha hmun eng emaw zatah a thlak a. Hetih lai vel tho hian E.Pakistan-a lawng chawlhna lian ber Chittagong lawng chawlhna chu India indo thlawhtheihnate’n an bomb a, bomb puak ri chu hmun hla tak aṭang pawhin a hriat theih a. Lawng chawlhna chung chu a khu ngun ngun mai a, a khu karah mei a alh zuai zuai bawk. E.Pakistan khawpui Dacca kawtthlerah pawh puakrang silaite chu an au ring hle tawh a. MNF hotu bawr leh anmahni vengtute chu Rangamati-ah an awm khawm a (Rangamati hi district capital a ni). Engtin nge indona a kal zel dawn tih an thlir ru reng a. Chawhnu tlai lamah chuan radio aṭangin E.Pakistan chu India lakah a tlawm tih an hre ta a.
MNF hruaitute awm khawmna Rangamati hi tui hual vela awm a ni a, khawthlang lamah Chittagong-a awm a, Chittagong panna kawng leh hmarthlang lam tih loh chu tui vek a ni mai a. Kea tlan chhuahna awm chhun chu hmarthlang lam chauh a ni. Hmarthlang lamah chuan han kal dawn se, India sipai leh Bengali volunteer-te’n hmun tam takah awm hmun an khuar thliah thluah a. Capital vengtu Mizo hnam sipai tam tham lo tak tan chuan MNF hotu bawr him taka an kalna tur han kah kuak chawp chu thil huphurhawm tak a ni. Lawngin han tlan chhuak dawn se, lawng pakhat mah an nei bawk si lo. Hetih lai hian, India sipai General leh CID-te chuan Rangamati khawpuia MNF hruaitu a lu bawr awmte chu pakhat mah chhuah lo va hup vek tumin ruahmanna an lo siam ve mek bawk a. Hawina lam apiangah a ṭha lam leh hlimna lam beisei tur a awm lo va, a pik chût vek mai a ni!
Chutiang dinhmun khirhkhân taka an awm lai chuan MNF hotu bawr chu President Pu Laldenga awmnaah an inhâwr khawm a. An dinhmun chu an han chhût ṭhin a, an chhût nasat poh leh an lu a hai ting a ni mai. Chu a chhapah, hun an nei tlem si, Rangamati aṭanga tlan chhuahna tur chuan zan khat, ni 16/12/1971 zan chauh hun an nei a ni. A manganthlak dan tur chu kan suangtuah thiam mai awm e.
Inhmuhkhawm huaihawttute’n thu leh hla an neih hma chuan mahni ngaihdan sawi chhuakin, “Chittagong lam pan mai ila, he lama mi hi kan la kap kawlh lo deuh a, hrawn an nuam deuh ang,” tih te, “Chittagong lam pan a ngai lo, kan awmnaah hian awm ila, puan var zarin India sipaite lo nghak tawp ila a ni mai,” tih te, “Ram leh hnam tana thih thlenga thawk tura intiam tawh kan ni a, a ṭul chuan kan ṭang ral raih mai ang chu,” tihte a awm a; mahni ngaihdan ṭheuh sawiin an ri mum mum mai a.
Inkhawm kaihruaitu Pu Laldenga pawh a lu a hai hle tih a hriat theih a, kalkhawmte chu an kal zel dan turah eng ngaihdan nge an neih, an ngaihdan sawi turin a han sawm a. Sawi tur a vâng hle a ni ang, a hmaa ri mum mum kha thawklehkhatah a reh ta duk mai a. A sawi uar deuh chuan, “A han reh khawp a, hriau pawh thlauh palh ila, a ri bawl thei ang,” an ti.
Chutianga a reh vung vung lai chuan an zinga pakhatin, “Mangan laia ṭanpui vartu Pathian kan nei alawm, a kaihhruaina dilin i ṭawngṭai phawt mai ang u,” a ti a. An kal zel dan turah Pathian hruaina dilin an ṭawngṭai rual ta a. An mangan a tawp a niang, an ṭawngṭai ri chu khuai rau thâwm ang mai hian a ri mum mum mai a ni. Ṭum thum lai an ṭawngṭai rual hnu chuan Pathan (Pakistan sipai) major a rawn lang nawlh mai a. Chu chuan thurawn rawn pein, “Rangamati lawnga chhuahsan in tum a nih chuan Tatkawng lui zawh chho ang che u, a kamah Bengali volunteer platoon khat awm vel an awm nâin, in kap zut thei mai ang. Hmun dangah chuan India sipai an ṭhahnem em mai a, in tâwn tlang zo lo vang,” a ti a, a kalsan leh ta a.
A kal liam hnuah Chair-in kal khawmte chu an ngaihdan sawi turin a ti a, ngaihdan sawia ding an awm loh avangin a reh leh ṭhuap mai a. Chutia an ngawih ṭhuap lai chuan Col. Biakchhunga rawn ding chhuak a, “Keini hnam sipaite chuan zalenna suala kal zel kan duh e,” a ti a. A thu chu hnial kalh an awm loh avang leh ngaihdan sawi mi dang an awm loh avangin zalenna suala kal zel turin thutlukna siam a ni ta a. President Pu Laldenga’n Col. Biakchhunga chu Rangamati aṭanga kal chhuah chungchangah mawhphur turin Troop Commander-ah a ruat zui nghal a.
Col. Biakchhunga thupekin Mizo hnam sipai officer leh officer ni ve lote’n Rangamati aṭanga kal chhuahna tur passenger 100-100, 200-300 phur thei lawng ‘launch’ an tih chu an zawng ta a. Launch neitu leh khalhtute’n, ‘Ka khua a sik, ka kal thei lo vang,’ tih te, ‘Diesel hmun hla deuh kalna tur kan nei lo,’ tih te, ‘Kan lawng a ṭha lo,’ tih te, ‘Kan chhungte an thi, kan kal thei lo,’ tihtein chhuanlam chi hrang hrang an siam a. Mizo hnam sipaite’n, “Chutianga chhuanlam in siam dawn a nih chuan, in ṭhiante’n Bangladesh independent hlim taka an lawm laiin nangni chuan in lawm ve lo anga a ni mai alawm,” tiin an silai kauvin an han tin a; chhuanlam an siam ngam ta lo va. Rei lo te chhungin launch 7 lai an hmu ta a. Launch khalhtutte hnenah an awmna zâwn vaukama lawng chu kal nghal turin an hrilh a. Rei lo te chhungin an awmna lam vaukamah launch 7 chu an rawn kal ta a ni.
Zan dar 10:00 vel a ni ang, Rangamati-a awmte chu launch-ah chuan an bungraw neih ang angte nen hmanhmawh takin an lut a. Damlo, raipuar, chhangchhe tak takte an nih hlawm avangin launch-a luh chhung pawh hun a rei duh hle. Launch 7-a an luh mek lai chuan ṭhenkhat vaukamah dingin, “Silai leh a mu duh zat zat a ken theih e, a duh apiangin la rawh u,” an ti a. Silai an ken sên lohte chu a balt leh a magazine an thlawn a, tuiah an paih lut a, silai pawh chu tuiah an paih lut bawk a, a ri bawrh bawrh mai a. File leh register bu pawimawh an ken theih loh turte chu an hâl a, a ṭhen pawt thlêrin tuiah an paih bawk a. Troop Commander-in launch khalhtute chu Tatkawng lui pan turin a hrilh a (Tatkawng lui hi Kaptai tuikhuah khawchhak lama awm, Kaptai tuikhuah rawn fintu a ni).
Launch-a chuang turte an luh fel hnu chuan Troop Commander-in kal chhuak turin thu a pe a:
Zan khawdur hnuaiah pawh,
He tiam thu a êng
‘Ka kalsan lo vang che,
Malin i awm lo’ng ‘ a ti...
tih hla sain, zanlai dar 12:00 velah thlasik khaw vâwt vîn tûk hnuaiah êng chhi lovin Rangamati khawpui, ralmuang taka tual an lenna leh an ṭhian ṭha eng emaw zat lu an phûmna hmun chu an chhuahsan ta a ni.
Êng an chhit ngam loh avangin thimtham hnuaiah an rin kal mawp mawp mai a, vanneihthlak takin Tatkawng lui chhuah an thleng thei a, Tatkawng lui chu an zawh chho ta a. Tatkawng lui an zawh lai chuan an chungah India helicopter a rawn thlawk a, launch 7 lai inzui ta thluai thluai chu a chhungah tute nge chuang tih enfiah an tum a niang chu, helicopter chuan a thlawh kual a. Mahse, lawng chung zawlah tu mah hmuh tur an awm loh avangin a thlawh bosan ta a ni. Tatkawng lui an zawh chhohnaah hian Bengali volunteer platoon khatin dan tumin an lo kap a, eng emaw chen an inkah hnuah Bengali volunteer-te chu an inpe (surender) ta a ni.
An inkahna hmun aṭang chuan an kal zel a, launch-in a zawh theih chin lui kamah Chakma khaw pakhat, in tlemtê awmna an thleng a. Launch neitu leh khalhtute hnenah lawmthu an hrilh a, an kirtir ta a ni. Lui kama khaw tê tak têah chuan riah an tum a. An zingah inneih duh an awm avangin tlai lamah hmun zawl remchang laiah inneihna inkhawm neih a ni a. Chutih lai chuan India sipaite’n an awm khawmna chhak deuh tlang aṭangin an rawn kap ta thut mai a, an tlan darh ta a. Hnam sipaite’n huaisen takin an bei let nghal a. India sipaite chu ṭang zel ngam lovin an tlanchhe ta a. An ṭanhmun remna an thlen chuan leia thisen luang te, a bul vela thing kung leh thing hnaha thisen kai ngiai nguaite an hmu a, “Eng emaw zat chu an hliam a nih dawn hi,” an ti a. Vanneihthlak takin MNF lamah thi leh hliam an awm lo.
Inkahna hmunah hian riak lovin an zan kal a, a tuk chaw fâk hun velah Mizorama haw tur leh zalenna suala la rammu zel tur an inthliar a. Zorama haw turte chu Pu Lalnunmawia, Ex-Vice President leh Pu R. Zamawia, Ex-Defence Minister leh Ex-Army chief nihna chelh kawpin an ho va, la rammu zel turte chu Pu Laldenga’n a ho va; an inṭhen ta a ni.
E.Pakistan a tlawm lai hian Mizo hnam sipai, Emergency Armed Force (Civil department-a mi râl kah dan zirtir an nih hnua ral hmatawnga an tirhte), Department of Public Safety (Police tia hriat ṭhin)-te chu hmun hrang hrangah râl hmachhawnin an awm a. Anni ho pawhin an awmna hmun ṭheuh aṭangin Bâwm ram an pan a. Department of Public Safety tih loh chuan kawng lakah harsatna lian tham tawk lovin Bâwm ram an thleng a, Rangamati aṭanga chhuakte nen Bâwm ramah an inhmu khawm leh ta a ni.
Israel-te Aigupta bâwih aṭanga Mosia’n a hruai chhuah kha Exodus tiin an sawi ṭhin a. MNF pawhin tuipui hual vela an awm, India sipai leh Bengali volunteer-te’n an hual khup aṭanga hruai chhuaha an awm chu an theihnghilh thei lo va. Rangamati aṭanga hruai chhuaha an awm ni, December 16 chu Exodus Day an ti a. Kum 1972 aṭangin kum tin Exodus Day Decenber 16 hi MNF Party chuan Pathian hnena lawmthu sawi nan len inhlan thar nan a hmang ṭhin a ni.
- C. Zâma