Written by
- Rev. Dr. Vanlalchhuanawma

Kelkang harhna leh Zokai Theology

T<nlai Mizoram mipui t$t$ ber chu K>lk^ng Harhna a lo ni leh ta. Kum sawmsarih pariat lai liam ta 1937-ah kh^n K>lk^ng Hlimpui ropui tak mai chu hr>kbehin a awm a. Harhna chang ho chu sorkar thuneitute hialin r$kr^pin, Aizawl lamah lei lai t<ra t$rin an hrem av^ngin harhna chu a dai lo thei ta lova. R^lthuam nei lo, lehkha thiam lo leh rethei bawk si chu an khawv>lah kh^n “aw nei lo” an ni a. An “^w” ber t<r Kohhran hotu leh rawngb^wltute lah chu S^p lamah an ṭang deuh lo thei si lo. A “endiktu” leh beng daitu an ni ve ta deuh z>l a. Chhantu nei lo harhna changtute chu thehmeh ang maiin an reh zo ta emaw tih tur a ni. Kum sawmriat a lo liam d^wn meuh erawh chuan anmahnia thawktu Thlarau Thianghlim leh anmahnia chi nung a tuh chu a thi thei si lova; vawiinah hian nungin a rawn inl^r chhuak leh.

K>lk^ng Hlimpui kha Mizo Kristianna at^na a pawimawh chhan chu Mizote thlarau zepui ber ber a t^rlang kha a ni. Chuv^ng chuan tharum hmanga beih pawh kha a t^wk nasa niin a lang. Zokai harhnain a ken tel ngei ngei Zorem hl^ (Mizo ir^wm chhuak) leh l^m te, ṭawnghriatloh leh z^wl thupuan te, l>nkh^wm leh Pathian thu t$t$ mur mur te, mual inkh^wm leh khawlai thuhril te, ran talha Pathian chawimawi te, in lam leh ram lama tlachawp inkh^wm (bethel) te leh Mizo thil tam tak pho lan a ni. Theologian te’n min zirt$r hm^ kh^n Thlarau Thianghlimin “Mahni hnamziaa Pathian Biak” min lo zirt$r daih tawh a. A zirt$rna pindan leh pulpit langs^r tak chu “K>lk^ng” hi a ni. Hun hrang hranga Zokai harhna thlenna langs^r - Aizawl, Hmunhm>lṭha, Nisapui, Zokhaws^ng, Zotl^ng, Thingsai leh Lungr^ng te pawh kha a zirt$rna pulpit dangte chu an ni bawk a. Hun hrang hrangah Thlarauvin a duhna hmunah a zirt$rna pindan leh pulpit a rawn hawng ṭhin niin a lang.

Serampore University hnuaia College sawmnga leh pasarih laiin an zir (course) pawimawh tak chu, “Mahni hnam ziaa Pathian biak” a ni. Chutianga biakna chuan Kristianna chu hnam nunah zung a kaih ngheh t$r a; sual do kawngah chakna pein, mimal, khawtl^ng leh ram siamṭhatna kawngah a hl^wk a ni tiin an zirt$r. Chuti chung chuan hnam dang Kristiante hian “mahni hnamziaa Pathian biak” hi an harsat ve hl>. Eng emaw ni b$ka ent$rna ang deuhva tih b^k chu inkh^wmnaah mahni hnam zia an chhawm l<t tl>m hl>. Zirna College-ah te chuan vai hovin mahni hnam hl^, bhajan, an hmang ve viau tawh. Hnam dang (S^p etc) tih d^n kh^rchh^wn an hman bel tawh chu an t^ a ni lo tih hre mah se, b^n har an ti tawh a. Chu chuan leilung fate lakah Kristianna a ti mikhual a, hnam dang ta angin a lang a, Kristian lote a hnar a, a chak loh phah niin sawi a ni ṭhin. Mizo Kristiante chu a t$r aṭangin Thlarau Thianghlimin “Mizo hnam ziaa Pathian biak” a lo zirt$r a. Chak pawh a chak a ni. Hun rei vak lo chh<ngin Mizo nih chu Kristian nihna, Kristian nih chu Mizo nihna ang mai a lo ni a. Chu chuan kawng tinr>ngin Kristianna chu a ti chak a, Mizo hnam nun leh ziaah zung a kaih ngheh phah a ni.

K>lk^ng hlimpui hun laite kha chuan Pathian biak d^nah Kristian rei tawh hnam angin kalphung leh tih d^n bel (liturgical element) pawh an la nei vak lova. Chuvangin Pathian biak – inkh^wm, ṭawngṭai, thusawi leh zai d^nah te duan sa emaw, ch$n bel sa (“a tla sa” ti mai ila), an la nei vak lova. “A tla sa” engemawz^t chu ring bawk mahse, “a tla chawp” (spontaneous element) an ring hnem mah ṭhin a ni. “A tla sa” an neih chhun chu hnam dang (S^p) thil kh^rchh^wn a ni deuh z>l a. An nun a ch^wm n>p deuh ṭhin a, an t^wng khawp ṭhin lo.

Juda ho zingah Bible-in “khuang t> leh l^min amah chu fak ula,” a tih hian, Babylon emaw Persia khuang t> leh l^m hmang t<rin a ph<t lo tih chu sawifiah pawh a ngai lo, a khap l>m lo chauh a ni. Chutiang deuh chuan Mizote pawh an k<t ni v^ngthla leh chai n^na an lo hman ṭhin khuang leh l^m (chheih!?) hmang mai t<rin Thlarau Thianghlimin a lo kaihruai a. Paula’n, “Fakna hl^ te, Pathian hl^ te, thlarau lam hl^ te”-a Lalpa chu an thinlunga hl^ sak sak t<ra a fuih hian Aigupta leh Assuria hl^ leh thl<k kher hmang t<rin a ph<t lo tih pawh sawi fiah a ngai lo. Juda hl^ emaw Grik hl^ emaw, anmahni hnam hl^ hmanga fak t<rin a fuih mai a ni.

Chutiang deuh chuan Mizo Kristian hmasate chu P<ma zai leh tl^ngl^m zai thl<k zuia hl^ siam t<r leh sa t<rin Thlarauvin a lo kaihruai bawk a. Kum 1906-ah Mairang-a harhna chhimtute’n harhna an rawn paw haw chauh va. 1907-ah chuan Kristianna leh harhna chuan Mizo r^lthuam la neih chhun ṭha ber, hnam zia (culture), hmanga beih a t^wk ta a. Lalz$ka (Z^wngin) leh Liangkhaia te’n an zinna lam aṭanga an hawn, a < V^nphunga (Ph<ll>n) leh Mizo lalte’n siala an aih mup mup P<ma zai (Zorem zai) chu dan rual lohvin a lo lian a. Mualah an tl^ngl^m a. Zoram dung leh v^ngah Kristianna a hr>k hlum d^wn emaw tiin hlauth^wng >m >min missionary leh Kohhran hn^rkai te chuan an thl$r a. A hun lai chuan thil awm tak pawh a ni ang e. Mahse, vawiinah chuan P<ma zai, tl^ngl^m zai leh l^m chu sakhaw hlui biakna diak diak chu a ni thei ta lo a ni. Engatinge?

Pathian Thlarau Thianghlim chuan Mizo hnam ro laipui tak, zai (music) leh l^m te chu harhna leh Pathian biakna at^n Kristianna huang chh<ngah a seng l<t zo ta a. Zokai harhna a inl^r chhuak zual a. Kristianna huangah an lo tl^ngl^m zai/l^m (chheih zai/l^m) l<t ta a. Mizo an nih miau av^ngin Pathianin zai leh l^m dang a pe thar thut chuang si lova. P<ma Zaia zungkai leh ṭobul neiin Mizo $r^wm chhuak, Zorem hl^ te a lo chhuak ta a. Mizo bethel/fianrial (mahnia Pathian auh), mual inkh^wm, muala thusawi, l^wm vawk (b^wng/sial) talha chawimawi (aih), sawi vek lo mai ila, a lo chhuak ta z>l a. Harhna chuan Kristianna chu Mizo puan a lo baht$r ta a ni.

Mizo Kristianna chu a lo Mizo t^k ber si-ah chuan Kristianna p^wn lama Mizo nih tum chu a lo buaithl^k zova. Mizo tak ni t<r chuan Kristian nih a lo ti ṭ<l zo ta a. Harhna boruakah Mizo hnam ziaa Pathian biakna lo piang chu a ṭhang ve z>l a. Chu biakna z^rah chuan a hma lama kum tin s^wm leh za b$-a Kristiana inlet ṭhin kha, a s^ng t>l b$in Kristianah an inlet ta muah muah mai a. Pu Lloyda’n Mizo hnam chu “Asia rama hnam puma Kristiana inlet chak ber an ni” a lo tih pawh, “mahni hnam ziaa Pathian an biak” rah a ni tih phat rual a ni lo.

Pathianin mahni hnam thil ngei amah biakna hmanrua at^n “a tla chawp”-a a p>k ṭhin kha Mizote ngeih z^wng tak a lo ni a. S^p hnam hrang hrang pawhin an ngeih tl^ngpui a ni. Harhna a thlen apiangin “a tla chawp” a tam a. “A tla sa” b^nna chu a ni miah si lo. Kan tribal pui, Mongolian pui leh Africa ram Kristiante z$ngah pawh “a tla chawp” hi an tuipui fo. “A tla sa” – hman bel sa chu ram dang aṭanga kh^rchh^wn a nih tl^ngpui v^ng a ni mai thei. “A tla chawp”-ah hi chuan harhna changtute hnam nun leh ziaa Pathian dah leh p>k sa a lo inl^r duh ṭhin.

Pathianin amah biakna hmanrua at^na Mizote a p>k chu harhna inṭan kum 1906 aṭang kh^n lo lang ṭan tawh mahse, K>lk^ng 1937-ah kh^n a lo chiang zual tawh hl> a. Ch<ngte chu Welsh, English, American, German, Dutch leh hnam dangte a p>k ang chiah chu a ni lo. A chhan chu Mizo hnam kan nih v^ng a ni ber. Pathianin Mizote t^na amah biakna hmanraw ṭha a p>k te chu S^p rem, din, leh kaihhruai Mission Kohhran kh^n a ngai thei lo a ni.

S^p hovin harhnaa Mizo nun leh zia lo lang ṭuam ṭuam an hre thiam lo viau kha dem lutuk theih chu a ni lo, an pianpui ve miau lova. Missionary z$nga rilru zau leh mitmeng p^wl tak Pu Mena pawhin harhna inkh^wm a han chhim meuh chuan, “h>ng mite hi Kristian an nih chuan, kei chu ka ni lova, kei hi Kristian ka nih chuan h>ng mite hi chu an ni thei lo,” a ti thl^wt a nih kha (E.L. Mendus, “Answers to questionnaire sent to missionaries by the General Secretary in July 1969”). S^p missionary-te z$nga harhna hriat thiam tum leh hre thiam ber p^wl David Edwards chuan, “Lushai rama lo kal tir t^n chuan harhna che v>l hi mak tih loh theih a ni lo. Z>la an awm d^n leh chumi hn<a an l^m zui awrh awrh d^n te han hmuh hi chuan, Pathian biak inkh^wm zahawm leh puithu tak lo ṭhan hnan te t^n chuan helna rawng pawh a kai thei mai awm e!” a han ti phawt a. A sawi zawmnaah erawh chuan, “mahse han bih chian deuh hnu chuan he harhnaah hian Pathian a awm tak zet tih phat rual a ni lo”, a ti zui a ni (Welsh Mission Board Secretary hn>na David Edwards lehkhathawn dt. 13-9-1934). Mahse, missionary leh an kaiza v>ngtute tuipui ber chu harhna thlitf$m leh a kaihhruaina siam a ni reng tho. Harhna changtute lahin anmahni z^wk chu harhnain a thlitfi$m leh kaihhruai ngaiin an hre ve tlat bawk si a. Kum 1930-ah chuan S^p rem Kohhran chak takte chuan Zorem hl^te chu Kristian Hlabu p^wn lamah hn^wlin, Kristian Hla Thar Bu-ah hl^wm kh^wmin, “l>ngkh^wm zai” an lo chant$r zo va. Chuta ṭanga kum sawmruk v>l lai chu “hnawhchhuah hl^” chan an chang zo ta a ni. H>ng ngaihd^n te han ngaihtuah hian British Superintendent hova sipaiten K>lk^ng hlimpui hmasa an r^l beih vak kha a mak lutuk lo.

Zokai harhna hian lehkha thiamlote, miretheite, rahbehte, hmeichhia leh naupangte t^n zal>nna kawng a hawng ṭhin a. Harhna thlenna apiangah Koh­hran p^wl ram leh intihhranna a tla fai a. Inpumkhatna, induhsakna, inlai­nattawnna leh thawhhona boruak a chak ṭhin. S^prem Kohhran ṭhin kha Zorem Kohhranah min her rem m>k niin a lang. Pathian Thlarau Thianghlim hnathawh hian Mizo Kristiante hi a ti pumkhat zo tawh ang em aw?