Written by
- K Hmingthankaia

Mâwl vang nge sual vang

Kan inhnuai luah dawrkai dawrtu pakhat chuan, "ZPM sawrkarah chuan engkim a to, tel man pawh a to lutuk, oil man an tihsan vang a ni," an ti mâwl tawp mai a. Hetiang hi Aizawlah pawh kan la awm a nih chuan, party ruihchilh ho social media-a duh duha râk ho thu lo awi tawk hi thingtlang lamah hian an lo va tam dawn em ka ti a ni.

Helai Mizorama oil man tlema lo tihto hret (state ṭhenkhat aiin a la to lo zawk an ti lehnghal, mahse, kei chuan ka hre chiang lo) vanga Aizawl dawr bungraw lo to ngawt chhan tur hi a vâng angreng hle. Dawr bungraw rawn phurtute hi phai lam motor, khu lama oil rawn thun khat sa vek an ni tlangpui. Mizorama mi an thun a nih pawhin, a ruak, an haw lam a ni tlangpui ṭhin. Chuvangin, Mizorama ZPM sawrkarin oil man a tihsan avanga bungraw phurh man san avanga dawr bungraw man sang ta chu a ni lul lo ang e. Mizorama oil thun ṭhin hoin Mizorama an phurh kual ṭhin thlai leh anhnahte hi he thu ziah lai, November thlaah chuan a tlâwm lai tak zawk a nih hi.

Têl ngat phei hi chu Mizoram chauh ni lo, India ram pawh ni mai lo, khawvel pum hian ei chi têl hi tunah tak hian chhan hrang hrang avangin kan indaih lo em em a. Artificial Intelligece (AI) chuan mamawh leh thar chhuah a inbûk tawk lo (demand and supply imbalance) a ti.

Tun hnai khan Aizawla Mosolman biak in bula vai dawrkai hnenah, “Tel to chhan eng nge?” ka ti a, rang lutukin, "International problem awm a" a ti zalh mai. Social media-a mi â intifing, ṭawng tam si tam tak ai chuan vai dawrkai pawhin thil an lo hre thui zawk a nih hmel.

India ram hian kan mamawh khawp ei chi têl kan thar chhuak zo lo. Chu bakah, ei chi tel kan hmuhna oil palm te, badam te, bekangte hi chhan hrang hrang vangin tunah hian India ramah duhkhawp kan thar thei lo a ni. Chuvangin, India hian palm oil hi Indonesia leh Malayasia aṭangin 62% vel a chaw lut a, bekang hriak hi Argentina leh Brazil aṭangin 22% vel a chaw lut a, nihawichi hriak hi Ukraine leh Russia aṭangin a chaw lut a, ram dang khawi khawi emaw aṭangin tlemtêtê a chaw lut ṭhin bawk.

Indona avang te, thil châwk luh (import) chhiah tihsan vang te, India pawisa hlutna leh US dollar inhenna tlakhniam vangte leh, kan sawi tâk angin sik leh sa inthlak danglam vangtein khawvel hian ei chi têl hi a mamawh khawp a thar chhuah loh hrim hrim avangin tunlai hian kan ramah pawh têl man a lo to ta hrih a nih hi. He lai ZPM sawrkar vang a ni lo ve.

Tin, oil palm hian ram leilung, environment a tichhia e, an tih avanga ram ṭhenkhatin an oil palm hmunte an tihtawp avanga a nghawngte a ni tel zel bawk. Chuvangin, ram a tichhia e, ti mah se la, ei têl kan duh si chuan kan ramah hian oil palm a tam thei ang ber i ching ang u. Sum chantirna tur a huphurhawm loh lutuk. Sawrkar pawh hian a herna khawlte leh kawng hrang hrangin hma a la nasa hlein niin ka hria.

Ration card var hmangte tan buhfai lakna a san deuh tak avanga kohhran ṭhenkhat nuhoin buhfaiṭham lei chhawng lehtute hnena an tito ve leh thung ni awma social media-a thu awm hi tak tak a nih chuan a va zahthlak ve. Kohhran khan a toin ration a la ve em ni? Buhfaiṭham tam tak hi kohhrana mi hausa nuhoin ṭhâm tam inel nana tam tak tak an ṭhâm awlh awlh ṭhin kha a ni lawm ni? Buhfaiṭham hi a lo lei chhawngtu mi retheite tan malsawmna a ni a, chung mite tho chu an neih chhun chhun ṭhâm ṭhintute an ni bawk. Buhfaiṭham tur an leina man a lo sang ta deuh a nih chuan, buhfaiṭham an lei lehna man tur chu kohhran meuh chuan lo tihhniamsak zawk awm tak a ni a; mahse, thil hi a letling zo ta a nih hi.

Amaherawhchu, social media-a thil zawng zawng hi chu ring lo phawt ila, kohhran zawng zawngin an tisang hek lo. Lo tisang an awm a nih pawhin, ration man san vang emaw ni kher lovin, tihsan an lo tum sa ve hrim hrim pawh a ni thei. Tin, an zinga tu emaw rilru fai vak lo leh ngaihtuah thûk vak lo rawtna kaltlangpui palh vang pawh a ni thei. An zingah sawrkar lai tihmualpho leh elsên duh ve hrim hrim an lo awm ve palh pawh a ni thei bawk.

Buhfaiṭham hi a lo chhuahna rilrute a thianghlim a, a thûk a, a ropuiin a hlut tehlul nen, tunlai hian kan va ngainêp ta em. Kan pi leh pu, kan nu leh pate kha chuan buhfai chhum tur bêla awm sa aṭang ngei khan an kutin an ṭhâm chhuak leh a, buhfaiṭham bûra an dah pahin, "Lalpa'n malsawm rawh se" an ti thlap ṭhin kha a ni a. Khang hun laia buhfaiṭham kha a hlu bik em em a; a chhan chu–buhfai kha an nuna thil pawhmawh lutuk, hah taka hna an thawh chhan, an thil neih hlu ber a ni tlat a ni.

Tunah chuan Sunday vawi khat biak ina buhfaiṭham tam hming puan nih duh vang ringawtin inel nan, buhfaiṭham tur ringawt a bag bag-in kan lei ta a nih hi. Hmânlai chuan a khawntu pawhin êm phurin in tinah an lut a, an mawiin an zahawm em em ṭhin. Tunlai chuan êm phurh chu sawi loh, buhfai khawn tur ni si khan ip khai pawh an keng ngai lo, ‘A pawisain min pe mai rawh u' an ti ta hem mai a nih hi!!!

Tun kum tir khan kohhrana rawngbawltu pakhat chuan eng mah keng lovin buhfaiṭham min rawn khawn a, “Eng mah i keng si lo va,” ka lo ti a; "A pawisain min pe ṭhin a,” a ti. Keiin, “E, keini chu pawisaa pek tur kan nei lo,” tih pahin polythene ipah buhfai ka thun a, pek pahin, "Hetiang a nih chuan a buhfai leh pawisa pawh chu khawn hah buai lovin, kohhran thawhlawm ipah hian telh mai tur alawm,” kan ti ṭâlh a. Chawlhni lehah chuan mi dangin min rawn khawn ta a, “Engtizia nge min khawntu ngai kha?” ka lo ti a. "In bialah lo behtir mai r'u min ti a,” an ti. Hetiang vel awm khawm hi tunlai kohhran chu kan lo ni ta. Biak in chhung leh kohhran thil tihna huang chhungah chuan beram anga lan tum, chhungril lama kêl leh sihal ang kan ni zo ta em ni? Aw le, kha lam chu duh tawk ila.

Kil tin aṭanga sawrkar lai tihchhiat leh tihmualpho tum hrim hrimtute vang hian sawrkar tan hian a luhaithlak awm ka ti ṭhin. Thil dang ngaihtuah tur leh thawh tur tam lutuk kara hengho thu leh hla chhanna siam ve lo ngai reng mai hi. Chhàn loh leh, lo âwih tawk an lo awm zel si. Chhàn leh, ‘Insawifiah ngai reng sawrkar’ an ti bawk si. Hetiang thu belhchian dawl lo leh an rinthu leh a ṭha lo lam, an duhthusam taima taka social media-a vawrh darh ṭhintute leh, TV leh chanchinbua puangzar reng ṭhintute bakah, an thu sawi apiang lo awiha lo pu darh ve zeltute hi, an mâwl vang nge, an sual vang? Nge, an sual mâwl ve hrim hrim ni ang aw?

Chuvangin, hengho vang hian sawrkar khan in hun hlu tak kha hmang ral mai mai lovin, ngun taka in ngaihtuaha thil tha tur na nâ nâ chu huai takin kaltlangpui zel rawh u. Dikna chu a chungnung tho tho ṭhin.


- K Hmingthankaia