Mizo mipa dinhmun chawi sàn a ṭul ta!
Kan thupui, 'Men empowerment' sawi a han ngai ta mai hi a tlâwmthlakin a zahthlak tih loh rual a ni lo. Mahse, Mizo mipate hi chawisan kan ngai tlat si a, zah sawi hman pawh kan ni tawh lo a nih hi. Kristian tan chuan Pathianin mihring min siam dan, ‘Hmeichhe lû chu mipa’ tih hi hmeichhia leh mipa kan inlaichin dan tur ve rêng a ni. Mahse, ‘Mipa lû chu Krista a ni’ tih nunpui zo lo, nunpui phâk lo Mizo mipa kan tam tawh si avangin, kan Mizo hmeichhiate tana lû nih hi kan tlin lo tulh tulh ta mai. Baibul kan en chuan mipate hi hmeichhe tana siam kan ni lo a, hmeichhia erawh mipa tan, mipa nâkruh aṭanga (helper) tura siam an ni si.
Mizo nunphungah chuan hmeichhe nun kha a hniam a, hmeichhe dah hnuaihnunna ṭawngkam lah kan ngah. Kawng engkimah beng hniam kan tumin inchhûng khûrah, khawtlângah leh kohhranah a hnuaihnung zawk an ni char char a. In lamah phei chuan sal ang deuh thawin kan chhawr rim ṭhin a nih kha. Mahse, hun a lo kal chho zel a, kawng engkima hmeichhe dinhmun chawisan duhna leh ṭul tihna lo lian chhoin, tunah zet chuan kawng tinrengah Mizo mipate'n kan hmeichhiate kan tluk lo chho ta mawlh mawlh mai a nih hi. Kan hmuhsit rûk ṭhin Khasi-te ang mai kan ni chho ta mêk! Hetiang hi kan dinhmun a nih tawh laiin mipa tam tak chuan, Mizo mipate dinnmun chawisan ngai an ti kher lo thei.
Kan tun dinhmunah Mizo mipate hi kan hmeichhiate aia chungnunna, hmun thumah deuh chiah kan nei tawh tih kan ngaihtuah ngai em? Kohhranah hian Mizo mipate'n rorêlna fawng kan la chelh nghet hle a, ram rorêlna hmunah pawh mipate kan la chungnung zawk bawk. Tin, khawtlâng inawpna lamah mipate kutah engkim a la innghat bawk. A bak zawngah chuan Mizo mipate hi kan hmeichhiate'n min lehpêlin min tlansan ta mawlh mawlh a nih hi. Pathian chibai bûkna kawngah leh chhelna kawngah, ei leh bar zawnna kawngah, zirna lamah, inchhûngkhûr enkawlna kawnga mawhphurtu ber nihnaah, sum leh pai thawh chhuah leh zawnna kawng tinrengah, fanau enkawl puitlin kawngah, taimak leh chhel kawngah, Pathian biak kawngah, duhâmna kawngah nen lam Mizo hmeichhiate'n mipate min hmakhalh ta zar zar a nih hi.
Population lamah ni se kan aiin an tam tawh zawk a. Hmeichhia aiin a let tam takin mipate kan thi nasa kum tin tlat si! Dam reina kawngah, sawrkar pisaa thawktu tam lamah, voter tam lamah, insûmtheihna kawngah, rilru puitlinna kawngah, huaisen kawngah leh kawng tinrengah kan hmeichhiate hnungah mipate kan kal ta ṭuang ṭuang a nih hi. Baibul zirtirna hi a takin nunpui duh mah ila, mipate'n kan tlin miau si loh avangin kan bawhchhe duai duai lo thei lo. Kawng danga mipate kan chungnun zawkna lah, a chhuanawm fahran loh hle. Jail tâng tam lamah, ruihhlo ngawl vei tam lamah, addiction home luahlumtu tam zawk nihnaah, suahsual rawngbawl kawngah, vantlâng puipunna hmun (social media)-a ṭawng thei zawk leh mi rêl hrat zawk nihnaah, lirthei khalha eizawnna kawng tih lovah chuan, Mizo mipate aiin hmeichhe dinhmun a sâng deuh vek tawh zawk a nih hi.
Tunah zet chuan hmeichhe thawh chhuah ringa chhûngkaw enkawltu nih kan zak phal tawh lo a, hmeichhe neih ei lah kan tîm tawh bawk hek lo. Nupa inṭhen chhan tam ber lah pasalte vang a ni leh zel. Mahnia din chhuahna kawngah lah ni se, pathlawiin nuthlawi né pawh a ek pha ngai lo a nih hi.
Heti taka hmeichhe dinhmun a rawn sân chhoh takah chuan hmeichhe mawl leh â deuh deuh an inlâr tam tial tial a. Mipa hmuhsit chîng, mipa tel lova nung theia inngai, Mizo mipate zinga pasala neih tlak hmu zo lo inti, mipa chunga lâwn tum tlat, mipate aia chungnung zawka inngai an tam ta tial tial a ni. Mahse, mipa uap loh hmeichhia reng reng an zahawm tluantling zo lo. Eng ang pawhin hlawhtling mah se, khawvel mitah anmahni ngawtin mi zahawm tluantlinga hmuh theih an ni ngai lo.
Chuvangin, kawng tinrengah Mizo mipate dinhmun tihchak (empower) a ngai ta a nih hi. Mahse, kan dinhmun tichaka min chawisangtu tur chu tu dang ni lovin, mipate bawk kan ni tlat. Ei leh bar thawh chhuah kawngah hmahruaitu kan nih leh a hun tawh a; thlaraua hmahruaitu kan nih chhunzawm zel a, hmeichhe lû nih tling khawpa nun siam thar kan ngai. Zirna lamah pawh tun aia ṭan kan lak a ngai nasa ta. Fanau enkawl kawnga hma latu, sum leh pai vawn kawnga thuneitu tâwp, hmeichhiate an chak lohna leh chhawmdawl an ngaihna kawng tinrênga dâwm kângtu kan nih a ngai ta. Ruihhlo ngawlvei kawngah pawh nasa taka insanmara kan tlansan a ngai ta. Hmeichhe rorêlna hnuaia kun chhûngkua reng reng, zahawm tâwk lohna, kim lo eng emaw awm tlatna a awm ṭhin a nih hi.
Chutih rualin, kan hmeichhiate pawhin mipate kan en hnuaihnunna, kan hmuhsitna leh hnuaichhiahna rilru kan neihte kan paih ngam a ṭul bawk. Hmeithai leh nuthlawi uap chhûngkua ai thlâwt chuan, eng ang pawha ropui lo leh ngaihsanawm loh mipain a uap chhûngkua chuan zahawmna leh chungnun zawkna a nei tho tho a nih hi. Taimak kawngah te, chhelna kawngah te, ṭhahnemngaihna kawngah te, teirei peihna kawngah te, hmahruaitu nihna kawng tinrengah Mizo mipate kan insiam ṭhat a hun tawh a. Mizo hmeichhiate pawhin Pathianin a siam chhan, 'I will make him a helper' tia mipate ṭanpuitu, nghawngkawl bahpui, kawng engkima a sangawi zawnpui, mipate chunga lêng tur ni lova siam an nihna an hriat thar leh pawh a hun ta bawk.
William Shakespeare-a khan a lemchan hmingthang ber Hamlet kaltlangin, "What a piece of work is a man! How noble in reason! How infinite in faculty! In form, in moving, how express and admirable! In action how like an angel! In apprehension how like a god! The beauty of the world!" tiin mipa zahawmzia, thil siam chungnung ber, khawvel mawina a nihzia min hrilh. Lal Solomon-a thung chuan, "Hmeichhe khawsak ṭha tu nge hmu thei ang? A man chu lunghlu sen mi aiin a sâng zawk daih si a," tiin hmeichhe duhawmna leh hlutna min hrilh bawk. Mizo mipa leh hmeichhia, pâwn lam lan danah ni lo, chhûng lam nunah zawk kan insiam ṭhat ve ve chuan Mizoram hi ram nuam leh entawn tlak berah kan siam dawn a lo ni e.
- Lalremliana Pachuau