Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

KRISMAS-A MIZO ZIA

Lal piang lawmna hun pawh kan thleng leh ṭêp ta a; chhungkaw tin leh kohhran tinah harsatna awm loa hlim taka hmang turin duhsakna ka han hlan hmasa a che u. Hetianga Lal piang lawmna hun hi Mizoramah chuan kum 1901 aṭang khan mumal taka lo hman a ni tawh ṭhin a. Hetiang hun ropui leh pawimawh tak hi pi leh pute aṭanga kan lo hman tawh a nih vanga vawiin thleng la hman chhoh reng a ni pawhin a hriat a. A tawi zawngin sawi ila, kan hnama bet tlat a ni ti pawhin sawi ila kan sawi sual kher awm lo e. Chutianga hun pawimawh taka kan lo hman a, kan lo neih a nih avang chuan thûk takin kan hnam zia, Mizo zia tam tak hriat theih tura a lanna a awm bawk avangin a pawimawh zual han sawi ila.

MASI THING PHURH

Kum tam tak kal tawh aṭangin Krismas dawn apiang hian mi tinin Masi thing phurh chu khél loa ngei ngei tura an ngaih a ni. Hetianga thing phurh a ngaihna chhan hi thing hmanga kût sa chhum a ngaih vang a ni a, hei hi Kristian kan nih hma daih aṭang tawha kan lo chin ṭhan tawh nia hriat a ni. Khuangchawi an awm dawn reng rengin nasa taka inbuatsaih a ngaih ṭhin a, khawtlangin khuangchawi turte tan thing an phurhpui a, nula leh tlangvalte’n tlawmngaiin ramhnuaia mi an theih tawk thing an phurh ṭhin.

Khuangchawi hi thil namailo deuh a ni a, se pa pahnih leh se pui pakhat leh vawk pa leh vawk puite talh ngei ngei ngai nia sawi a ni ṭhin. Heng bakah hian vantlang tana zu in turin Sumdeng Zu an tih chu ngân 40 lai tur an hûng bawk a. Mizo lal hmingthang tak Sibuta khan Darlalpuii a chhun hlum ni-ah khan se sawm a chhun hlum e an ti a. Khatiang taka vantlang tana ruai an buatsaih angah phei kha chuan fatu lam chu an buai ve viau pawhin a rinawm. Thing tuah tur fawm khawmin an buai hle ang a, hár mei buaipuiin pathlawi rual pawh an buai hle ang tih a rin theih mai bawk. Hetianga hun rei tawh tak aṭanga Mizoin tih dan phunga kan lo neih tawh ang hian Masi thing phurh pawh kan la ching chhunzawm ta zel a ni. Chu chu Mizo zia a nih mai bakah, tlawmngaihna lantirna atana thil pawimawh tak a ni a, vawiin thleng pawha kan la chin chhunzawm zel a ni.

HNAH LA HLUI

Khuangchawi kan sawi takah khian thingtuah fawm chungchang chauh kan sawi lang a; chu chauh chu ni loin, vantlang ruai eina tur atana thil pawimawh tak chu changêl hnah a ni. Tunlaia dispo plate ang hi a la awm loh avangin hnah phah hmanga ruai ei ṭhin a ni a. Hnah la tur chuan tlangval rualin ramhnuaiah iptea chemtum akin nilengin an thawk chhuak a, an theih tawka tam hnah hawnin, chu chu nuhoin chhang fûnna atan leh ruai ṭhehna atan an lo hmang ṭhin. Hei vang hian hnahlak hi thil pawimawh tak a ni a, kûtni vangthlaah ngei pawh ‘Hnah la hlui’ siam a ni.

Mizo zingah induhsakna sang ber chu chaw eia insawm a ni a, chutiangin hnah late ngei pawh chu val upate’n a hranpa ngatin an eina tur hlui an siamsak ṭhin. Chawhmeh lamah an pe ṭha bik a, hnianghniar takin an pe bik tihna erawh a ni kher chuang lo a; a hrana hlui siam sak hrim hrim kha an tan thil lawmawm leh ropui tak a ni.

Kristiannain min luhchhuah tak hma phei kha chuan Sumdeng Zu inna hmun reng rengah val upate chuan tlangval tlawmngai chu in hmasak ber tirin nopui an dawmtir ṭhin a; nopui chu dawmtu an awm hma chuan mi dangin an dawm khalh thiang ngai lo. A dawmtu tur chu a lo awm remchang lo a, a lo biru a nih pawhin an zawng a, an hmuh lawk loh phei chuan mi dang chuan nghakhlel takin an lo thlir reng ṭhin a, a dawm hmasa bertuin a dawm hnuah mi dangin an dawm ve leh ṭhin a ni. Nopui dawm chu chawimawina ropui tak a nih ang deuh hian, hnah la hlui pawh tlangval tlawmngaite tana buatsaih a ni a ni a, duhsakna leh chawimawina a ni.

ZAI LEH LÂM

Hunpui a lo thlenin mi tin thinlungah pawimawh ber nia lang chu zai leh lâm a ni. Tunlai hunah ngei pawh zai a tui vak loha lâm an awm meuh loh chuan hlawhchham ang hiala sawite pawh a awm hial a, zai tui lo, zai kal lo anga sawi a ni ṭhin. Kohhran ṭhenkhatte pawhin khawmpui hlawhtlin leh hlawhtlin loh tehna pakhat atan zai leh lam hi an hmang chiah lo nâin, khawmpui tawp zana zai a tui lem loh chuan khawmpui hlawhtling lo anga sawi ta maite pawh an awm. Hei hian Mizo zingah zai leh lâmin hmun pawimawh tak a chanzia lanna a ni kan ti thei ang.

Kum 1890 hma lama hnam dang pawlh leh Kristianna ngei pawhin min la luhchilh hma kha chuan Mizote chuan lal inah zu an khawnin tuiûm sawhin an zai a, tlangau chu lâm turin an nawr lui ṭhin. Chutianga tui taka zai chu an thil thlakhlelh tak a ni ṭhin bawk reng a. Lal inah chauh ni loin mitthi inah pawh lumenna hmunah zu bêl chawi lutin, khuang nen an zai bawk ṭhin. Chawngchenna hmun leh kutni vangthlaahte ngei pawh hetiang hi an tih dan a ni bawk ṭhinin hlim takin an inpâwl khawm ṭhin.

Nimahsela, Kristianna a lo luh tak hnuah chuan chutianga khuang nena hun hman chu sualah ngaih a ni a, khap a ni. Harhna hmasa ber, kum 1906-ah pawh chuan zai tuiin nghing dual dual ṭhin mah se la, khuang an hmang chuang lo. Harhna ṭum hnihna, kum 1913-ah pawh chuan khuang an la hmang lo cheu bawk a, kum 1919-ah erawh chuan Nisapuia harhna a thlenin biak inah khuang an la lut a. Fangrual mi 200 lai chuan August 25, 1919-ah lam chungin khuang nen Mission Veng biak inah an lut bawk. Kum 1979 Presbyterian kohhran Synod Inkhawmpui Mission Venga neihah Moderator Rev. Thansiama chuan sacrament a sem ṭumin, ‘Ka tho ang a, ka pa hnenah ka kal teh ang’ tih hla a thlan chu khuangpui leh khuangtê chumchilhin an sa a; hei hi Synod inkhawmpuia khuang hmanga zai hona hmasa ber a ni.

Tunah erawh chuan kohhran tinin khuang chu hmanraw pawimawh berah neiin, a tel loin kan awm thei ta lo hial zawk a ni. Chutiang bawkin lâm pawh kan uar ta zel a, Pathian faka lâm chu tih ngei ngei tura ngaih a ni ta zawk a. Kohhran nung leh nung lo tehna hmanraw pawimawh takah kan lo hmang ta hial a ni.

Heng bakah hian Krismas atana ran talh tur kaih chungchang pawh sawi tur a la awm bawk ang a, khaw danga sial ngei kaih phei chu nuam tak a ni ṭhin. Incheina lamah ngei pawh thawmhnaw thar kan uar chhan hi kan pi leh pute hun laia chawngchen, khuangchawi leh pasalṭhate thangchhuah a ni a. An thuam ṭha ber bera chei a ni ṭhin a, chutiang chu kan chhawm ta zel a, nula leh tlangvalte pawhin kutni vangthlaah chuan an puan thûlkhung nen nalh takin an inchei ṭhin. Tunah chuan thawmhnaw lam chauh pawh ni loin, kâwn cheite hial kan lo ching ta bawk a, thlân cheite pawh hi kan uar ta zel a, a ṭha vek tho e. Intihsiakna ang hiala kâwn cheite pawh kan lo awm ta a ni.

- Mahmuaka Chhakchhuak