Written by
- Dr JT Vanlalngheta
Zonuam East Kohhran.

Sunday school ‘kái’ vs ‘kal’

Kristian kan nih hnu leh sunday school awm hnua piang nia lang sunday school 'kal' ni lo va, 'kai' tih thu mal ṭang rual ringtu hmasate’n an lo hmang hi Mizo ṭawng mawi tak a ni a, a lo fuh ngawt mai. 'Kal' leh 'kai' hmanna hi thil inhnaih tak niin lang mah se, 'dâl’ leh ‘dailuah' tih anga 100% inang chiah chu ni lovin a lang.

'Khuai kai' tih kan sawi hian, khuaite chuan an bu an luah a, tih ṭhanah neiin (regular takin) an lutin an lût/chhuak ṭhin. Khuaiin dam khawchhuah nan leh inpui bera an hman an bu (khawi bu) an kai dan leh an luah zui dan chanchin hi ngaihnawm tak a ni.

Zirna sikul pangngai (secular education)-ah pawh hian sikul 'kai' hi hman tho a a ni a, hman ṭhan pawh a ṭha hle. Chutih laiin, sunday school chungchanga hman hi chu tih ngei ngei tur chi, Mizo Kristian zawng zawngte’na chìn ṭhana kan neih atana ṭha mai ni lovin, hman ngheh (established usage) ni zui zel tura ṭan lak ni nghe nghe rawh se.

A chhan zinga pakhat chu: secular school hi chu chhuahsan hun a awm a, exam pass vang emaw, chhan eng emaw vangin zir lai an inthlak kum tin a ni ber mai. Chutih laiin sunday school-ah hi chuan zirlai ṭhenkhat kha a kum lehah pawl sawn vang emaw, zirtirtua lak vang emaw, chhan dang vang emawin chanvo dang chelh mah se, Chawlhniah chuan 'Chawlhni sikul an kai' chhunzawm zel tho. Kan thih hma chuan ringtute hian 'Chawlhni sikul' hi kan chhuahsan dawn loh avangin 'kal' ni lova 'kai' an lo hmang hi a lo mawiin a lo fuh hle a ni.

Chu bakah, a tak nena inzawm Pathian biak ina a thu zir tura Kristiante fuan khawm reng tura biak in an pan ṭhin sawina ṭawngkam (thu mal) nena inhmeh tak a ni bawk. Zosapthara’n a hlaah 'kai' leh 'kal' hi a lo hman pawlh a:

Sunde sikul i kal ang u,

Mi tin tan a lo ni si;

A pui a pang kai ho zel se,

A hmei a pa tan a ni,'

Tiin (KHB 564).

Tlar hmasa berah hi chuan sunde sikul 'kai' tura insâwmna a nih avangin emaw, mi tu emaw chuan vawi khat chauh sunde sikul chu a chhim (to attend a sunday school class without getting one's name enrolled) dawn vang emaw a ni thei a. Tin, thil la nghet rih lo sawina a nih avangin, he hla tlara 'kal' hman hi chu inrem thovin a lang. A tlar thumnaah erawh hi chuan 'chhim' mai ni lovin chîn ṭhan (regularity) lam a lang tawh a, chuvang chuan 'kai' a hmang tawh ni âwm a ni.

Eng pawh ni se, la dam ni se, Rev. Edwin Rowlands pawh hian a sunde sikul hla chungchangah hi chuan 'kai' tiin a edit hreh lo mai thei e.

Chuvangin, sunday school chungchangah a ni emaw, secular education chungchangah a ni emaw, 'kai' hi ṭawngkam inhmeh zawk (the more appropriate term) a nih avangin, duhthusam chuan 'kal' aiah 'kai' thu mal hi i hmang hrâm hrâm ang u.

- Dr JT Vanlalngheta,

Zonuam East Kohhran.