TUNLAI TITI : Kum thar, halpuah, halmawi, tualthihna leh lal hnam sakhua
Harsatna lian engmah tawk lovin Mizoram chuan kum thar 2025 kan han chuangkai leh ta hi a lawmawm a, chhungkaw ṭhenkhat erawh vanduaina avangin lawmin an hlim thei lo a, a pawi hle mai. Eng pawh ni se, a ram pum ang chuan Mizoram mipui chuan kum thar 2025 hi sawrkar thupek pawh zah lo leh zawm zo loin halpuah leh halmawiin kan lo lawm a, hei hian sawi zui pawh a hlawh hle.
Halmawi/halpuah khap
Nikum Krismas hmaa ka article pakhatah khan ram palaileng vela halpuah leh halmawi vel hâlna hmun leh hun siam ni ta se tiin rawtna ang rengte ka rawn siam tawh a. Social media vela sawi hlawh tak, sawrkarin a khap chunga Aizawl leh district khawpuia halpuah leh halmawi hriat tur leh hmuh tur tam tak awm khan tute hnenah pawh ngaihtuahna a siam ngeiin a rinawm a. Heti ang thil hi khap tur nge ni ang a, awmze nei zawka tih dan ngaihtuah tur tih hi kan ngaihtuahna luahtu ber niin ka ring.
Chiang taka halpuah leh halmawi chungchanga sawrkar khapna mipui lamin an ngaihdan lang chu sawrkar thupek kha mipui tam zawk chuan kan zahin kan zâwm a, a zâwm lote pawhin an bawhchhe uar lo tih hi a ni. Ka sanaa ka lo chhinchhiah danin December 31 zan dar 11:45 velah halpuah thawm leh halmawi thawm a ri ṭan a, zanlai dar 12 bawr velah a vawrtawp thleng chhoin, puak thawm hi rei lo teah a tlem tawlh tawlh a, zanlai dar 12:15 vel kha chuan a reh titih tawh a, zanlai dar 12:30 kha chuan thawm a awm tawh lo tih theih a ni. Kum 2024 kan lawm luh nena khaikhin chuan ziaawm tak a ni.
Mizoram Pollution Control Board-in a tarlan danin, boruak chhiat lai berin hemi zan hian Air Quality Index (AQI)-ah 115 chauh a ni a, nikum 2024 kha chuan hemi hun lai vekah hian AQI 597 lawih a ni. Halmawi leh halpuah khap kawngah sawrkar a hlawhchham tia kan sawi chuan hâltu mi eng emaw zat an awm miau avangin a dik a tih loh theih loh a. Mahse, sawrkarin khapna thupek a neih loh kum, kum 2024 nena khaikhin chuan sawrkar khapna khan hlawhtlinna chen a nei a tih theih tho bawk awm e. Thil reng reng hi kan tehna azirin hmuh dan a inang lo thei a. Pa pakhat pawhin sawrkar officer pakhat hi, "Ka pu, Aizawl aṭanga Silchar hlat zawng hi km engzat nge?" tiin a zawt a. Officer chuan, "Km 180 bawr vel a ni," a ti a. Chu pa chuan, "A nih, ka pu, Silchar aṭanga Aizawl hlat zawng hi km engzat nge?" a ti leh a. Officer chuan, "I va han mawl em em, Aizawl nen a inhlatna a inang reng ang chu," a ti a. Chu pa erawh chuan, "Eng nge ka mawlna? Krismas leh kum thar inkar leh kum thar leh Krismas inkar hi a inzat bik em ni?" a ti e, an ti. He mite pahnih hi an ngaihtuah dan aṭang chuan an dik ve ve tlat a ni.
Hunpui lawm nana khap neih tam lutuk hi thil ṭha ber ni tain kei chuan ka hre lo a. Tun hma deuh khan nula leh tlangval, inngaizawng han terek hrang deuh kha khawtlangin kan ngaitheilo a, kan um kan um mai a. HIV/AIDS leh KS hluar laite khan mahni veng chhungah KS enkawlna tur dah te, HIV/AIDS laka invenna tur lakna hmun dahte kha veng ṭhenkhat chuan an duh lo a, kan innawr kan innawr a nih kha. Mahse, thil kan han hrethiam chho zel a, hlauh tur leh hlauh loh tur te, khawtlang himna tur zawk a ni tihte kan hriat hnu chuan mâwl taka kan ngaihtuahna kha kan paih a, hriatthiamna nen kan awm ho chho ta zel a nih hi.
Heti ang bawk hian mi tana harsatna siam loin halmawi leh halpuahte pawh hi a hâl theih a ni tih kan hriat hun leh, heti anga hâl nachâng kan hriat hunah chuan khap khap ngai loin mi ang ngaihchân nachâng hriain hunpuite pawh kan la lawm lut ngei ang. Tun dinhmunah erawh chuan sawrkarin thupek a chhuah a, thupek zâwm lotu leh ngai pawimawh lotute chu man an nih chuan dan ang a hrem ngei tur chu an ni ang. Chutihrual erawh chuan, rilru ṭha lo put vang emaw, sual hrim hrim vang emawa heng min mante hian dan an bawhchhia a ni lo tih an chunga roreltu turte hian an hriatthiam theih chuan a lawmawm ngawt ang.
Tualthihna
Krismas dawn a ruâiah Tuirial Airfield khuaa VDP/YMA Kumpuan member-te chuan mi pakhat an sawisa hlum hlauh mai a; hei hian Krismas boruak pawh mi tam tak tan chuan a tichhia a, Mizoram mipui sawi a kai hial a. He thil thlenga thil pawi tak pakhat chu, kohhran hotute lam demna nasa tak awm kha a ni. Kan ṭhalai tam tak hian a der maia kohhran an zah tawh laia kohhran anga mualphona theihna ni thei thil awm kha a pawi tak zet a, kohhran zahpahlohna leh rin tâwk tawh lohna ṭhalai zingah a vulh lian zel ang tih a hlauhawm hle a ni.
Sawi tawh angina, kan tehna leh kan thlirna azirin kan thil hmuh dan hi a inang lo viau thei a. He tualthihna avanga pastor lo dem viau ho thlirna aṭang chuan pastor hi a demawm ve thei tho mai. An sum bo hi engati nge police-a a report mai loh tih te, eng vangin nge sum ba avanga VDP/Kumpuan member-te'n an mi mante an vuak tawh loh nan hma a lâk vat loh tihte hi pastor demna ṭhenkhat chu niin a lang. Police hnena thil report hi mi tam tak tan chuan thil hautak tak a ni thei a. Police Station hnai ber aṭanga kan awmna a hlat viau phei chuan khawtlang enkawl tura ruatte kuta report mai pawh hi a samkhai zawk daih a ni. Pastor tan pawh hian lirtheia minute 20/30 kal ngaia report ai chuan a hlimchhawnte a ni bawk nen, khawtlang hruaitute hnena a sum bo report kha a tih tur a ni lo chuang lo. He tualthihna chungchangah hian social media vela comment-tu ṭhenkhatte'n an hmuh ṭhelh der erawh chu thihna lo thlen dan leh thihna thlen chhan a ni.
Mizoramah hian vantlang kuta thi ta hi sawi tur a tam tawh awm e. "An ûm hlum," tih te, "An vaw hlum," tih te, "An piai nasa lutuk deuh a ni," tihte tun hma deuh kha chuan kan hre zing hle a, tun hnu hian kan hre khât ta deuh mai zawk a. Thuneihna chhetê han neih hian kan inluling duh khawp mai a, hei hi mihring pian zia a ni. Misual nia kan hriatte lakah phei chuan kan kut a rang a, sawisak hrep duhna thinlung a lian hma hle. Dân leh hrai hnuaia khawsa, dân hnuaia awm kan ni tih theihnghilh a awl nge, kan haider ṭhin zawk tihte hian heng tualthihna a lo thlen hian ngaihtuahna a siam ṭhin. Tuirial Airfield-a tualthihna pawh hi pastor lam ni loin, mi nunna laksak hial khawpa a sawisatute lam hi kan rilru awmna tur zawk chu a ni. Thil sual titu, pawikhawihtute chhuia mantu tur an awm a, an thil chhui azirin an chungthua roreltu tur an awm leh a. Roreltute hian an nunna thlenga laksak theihna thuneihna an nei a, an ni tih loh chuan dân hnuaiah nunna hial inlaksak theihna thuneitu kan awm lo. Nunna laksak chu sawi loh, thu dik hriat duh avanga indâwpnaah pawh kut thlak theihna nei hi dan hnuaiah chuan an awm lo hial awm e.
Mob rule emaw, mini-mob rule emaw hnuaia thil tih sim a, dan ang taka thubuai/hlabuai rem hi Mizoram mipui hian kum lo thar mekah hian kan zir chhuah a ngai a ni.
Lalhnam sakhua
Krismas hma deuh hlek aṭang khan YouTube channel eng eng emawah Lalhnam Sakhua a rawn lar chho a; he sakhua hi ṭhenkhat chuan ‘Pu Rorelliana Pawl’ pawh an ti awm e. An zingah hian a hruaitute zinga mi Mizoram pa lar Pu B. Lalthlengliana, mi tam zawkin ‘Thangkura’ tia kan hriat pawh a tel ve a, ani hi YouTuber-te'n an kawm ber pakhat a ni.
Mizote hi kum 1894-a Sap missionary pahnih Mizorama lo chuang chhuakte hnen aṭanga Kristian sakhua hmelhriat kan ni a. Hemi kum aṭanga kum 40/50 lekah Mizo mipui chu Kristian sakhaw zawmtu kan ni ta deuh puk mai a. Tuna Mizorama Mizo la dam zawng zawng hi kan pian tirh aṭanga Kristian ni sa kan ni ti ila kan sawi sual tam puiin ka ring lo. Tuna Lalhnam Sakhua vuantute pawh hi an zinga ṭhangthar tih loh chu Kristian sakhuaa piang leh sei lian an nih deuh vek a rinawm.
Khawvelah hian sakhaw hrang hrang hi tam tak a awm a, ram bung pakhat ringawtah pawh sakhaw tam tak a awm a, India ram hi sakhaw hrang tamna ram pakhat chu kan ni ve ngei ang. India hmarchhaka state pathum–Mizoram, Nagaland leh Meghalaya hi Kristian sakhaw zuitute bitna bik kan ni a, mahse, heng state-ahte pawh hian mahni pipu sakhaw zui zeltu an awm vek a, Mizoram pawh kan bâng bik lo a nih hi.
Kristian sakhua hian Mizoram a chiah hneh tawh em avangin Mizo si, Kristian sakhaw vuantu ni lo chu kan han dem hle mai a. YouTube vela comment ka hmuhah chuan Pu Thlenga leh a pawlte hian dem an hlawhin Meidila tla turah ruat an ni. Sakhaw hrang hrang vuantute hian kan sakhua ṭheuh hi dik bera kan ngaih avanga vuan kan ni a, kan thih hnua kan awm dan tur tu mahin fiah tak leh chiang taka hriaa sawi thei kan awm loh avangin, "He sakhua hi a dik ber a, he sakhua hi chu a dik lo," kan ti thei ngawtin a lang lo.
Kristian sakhua pawh hi mithiamte'n an han lepsê tak tak chuan Kristian sakhuaa bet tlat, Setana tih te, Meidil kan tihte hi AD (Common Era ka tih tak) 300/400 bawr vela lo piang chauh a ni, an ti a, hnialtu an awm lo niin a lang. Hei bakah hian kan Bible-te pawh hi a zir chiangtute'n an han lepse tak tak chuan Thuthlung Hlui kan tihte hi Isua pian hma kum 300 aṭanga kum 200 b wr vela ziah chauh niin an hria a, hei hi Judate lehkhabu thianghlim, Torah an zirchianna nia sawi a ni.
Khawvel sakhaw zingah hian Hindu sakhua hi mithiamte chuan a upa ber a ni an ti a, kum 6000 BC vel aṭanga awm tawh niin an hria a. Kristian sakhua hi Isua thih aṭang khan amah zuitu eng emaw zat awm mah se, kum 300 CE bawr vel aṭanga rawn piang ve chauh, Roman Catholic Kohhran aṭanga rawn inṭan niin an sawi a, Islam (Mosolman ho) sakhua phei hi chu kum 600 CE bawr vela Prophet Mohammad-a hmuh chhuah a ni, an ti. Eng sakhua pawh lo vuan ila, sakhua zawng zawng hian thil ṭha ti turin min fuih a, sual kawng zawh turin tu mah an zirtir lo tih hi hriat phawt a ṭha. Islam sakhua aṭanga ríkprâp (terrorism)-a chêtna lo chhuak pawh hi he sakhaw vuantu ṭhenkhatin an sakhaw zirtirna an hman sual vang a ni a, Islam sakhua hi sakhaw ṭha lo tih ngawt theih a ni bik lo. Kristian sakhaw vuantute pawh hi Spanish Inquisition (1478-1534) laite khan an che bâwrâw em em a, sakhaw hminga tualthahnate a tam em em a ni. Chuvangin, "He sakhua hi a ṭha ber, he sakhua hi a chhe ber," tia sawi tur hi a awmin a lang lo.
Heti ang hi sakhaw hrang hrang awm dan a nih avangin Lalhnam Sakhua pawh hi kan nuihzat emaw, kan diriam emaw ngawt tur niin a lang lo. Kristian ram inti, Mizo zinga, "Kristian ka ni lo," ti ngam an awm hi kei chuan an huaisen ka ti a, ka fak mah zawk. Kristiante'n Isua kan rin hi an ring lo a ni mai a, Pathian erawh an ring a, he Pathian hi keini Kristiante'n ‘Pathian’ kan tih tho hi a nih hmel. Chhût peih tan chuan Kristiante hian kan rin ber Lal Isua zirtirnate hi kan zawm em? Kristian sakhaw inchâwmna ber, Tirhkohte thuziak hian Isua zirtirna hi an thupui ber a ni em tihte hi ngaihtuah chian a ngai khawp.
Dik tak chuan Kristian sakhaw hrang hrangah pawh hian ngaihdân leh rin dân hi a inang lo hlawm hle. Baptisma chan dânah ringawt pawh duh dân a inang thei lo a, Pathian Ni serh ní pawh a inang hek lo. ‘Trinity’ phei hi chu kei ngei pawh hian buaithlak ka la ti khawp mai. Kan ṭawngṭainaah ‘Pa’ kan address ber a, kan tawpnaah ‘Fapa’ hmingin kan dil leh a, mi pakhat hnena thusawi kan ang hian ka hre ṭhin lo a, mahse, pakhat an ni kan ti tlat bawk si. Inkhawm tlut tlutte hi Pathian thu awihna niin kan hre ta ber ni pawhin a hriat a, chu pawh chu pâwnlâng takin, ‘Kan kohhran mipui/kan veng/khuain min hmuh dan tur,’ tih ngaihtuah râna inkhawmte pawh kan ang zo ta. Sunday school-a hming an lam dawn loh avanga inkhawm ta lo sawite pawh a awm ṭhin.
Mizote hian inbihchianna tur tam tak kan nei tiin he thuziak hi titawp phawt mai teh ang.
- David M. Thangliana