Chakma chhiarpui tur hi

Kum 1985 March thlaa sorkarin Tlabung Sub-Division-a SDO hnathawk tura min dah dawn khan, kan pu ber Chief Secretary, Pu Lalkhama khan a office-ah min ko a, “Kan sorkar hian foreigner Chakma infiltration hi a ngai pawimawh a, he hna thawk tur hian officer fel leh rintlak hnathawk thei a mamawh a, i va kal dawn a ni,” tiin min lo hrilh thut mai a. Mak ti leh hrilhhai ang reng takin, “Ka pu, officer fel leh rintlak, chak tak tak ka chunga mi an tam a, kei aiin an fel zawk vek a ni. Kei chu Saiha-ah kum 3 (1977-1980) chhung ka lo awm tawh a. Ka chunga merit list-a mite hi Chhimtuipui District chu sawi loh Lunglei District-ah pawh la thawk lo vek an ni a, kei hi chu min tir lo hram rawh,” ka’n ti ve nghal tawp mai a.

“I awm tawhna kan chhiar lo a ni. I va kal ang a, kan tih theih ang angin facilities-ah kan duhsak ang che. Infiltration check dan tur Master Plan i rawn siam ang a. Lunglei DC hnenah i theh lut ang a, advanced copy min rawn thawn nghal bawk ang a. I kal a ngai a ni,” min la ti zui chu ka lungawi lo khawp mai a, ani Chief Secretary meuh a ni bawk si a, tih vak ngaihna a vang kher mai.

Saiha-ah kum thum lai ka va awm zo chauh a nih avangin ka tan chuan thu thin ṭhawng (breaking news) a ni takzet a. Ka beisei loh tak mai hetianga ka tawh takah chuan Pu R. Thangliana leh Pu Vaivenga, khatihlaia minister ve vete kha ka ngamtlak an nih avangin an room-ah ka tlan lut a. Mawi leh mawi lo pawh thlu hman lovin ka lungawilohna ka hrilh mawlh mawlh a. Awm lo min tih pui thu, ṭha taka sawi ve vein, “CM hnenah kan lo sawi ve ang e,” tiin min lo thlamuan a. Beiseina sang tak nen transfer order tihdanglam a awm takin tiin ka lo thlir a. Mahse beisei angin engmah tihdanglam a ni ta si lova, kar khat hnuah chuan hreh tak chungin Tlabung chu ka pan ta a ni. March ni 15, 1985-ah SDO charge chu Pu Rohmingliana hnen aṭangin ka la a. Ka thawh tur ‘Chakma Infiltration’ chu phur lem lo takin ka ṭan ta a ni.

Khawlum vanglai a lo ni lehzel a, power supply a chhia-in zan lamah dar 9:00 thleng chauh an pe thei a, thin a ur hlur reng mai a ni. Ka hna hmasa pawh chu ‘infiltration’ lam pawh a ni ta lo. Electric lam ngawt ka thlur hmasa a. Lunglei E.E, Pu C.L. Thangliana hnenah Tlabung khaw lum lutuk kan tawrh ti ziaawm turin ka nawr ta a. Ani zarah rei lo teah kan ziaawm ve ta a ni.

Sorkar-in Tlabunga min tirh nachhan, ka hna pui ber (mission) tur chu ka thiam ang tawkin April thla aṭangin ‘Master Plan’ anga ka ngaih chu ka ziak ta a. Lunglei DC leh Chief Secretary hnenah ka thawn a. Subsidiary Proposal pawh ka thawn ve zel a ni. Ka beisei anga chhanna ka hmuh ran loh apiangin, ‘reminder’ ka thawn reng bawk a. (Heng ka lehkha theh luh copy hi ka la kawl ṭha deuh vek).

Proposal ka thehluh hnu deuhah tualchhunga ka lo tih theih chin Bangladesh aṭanga lo lut Chakmate hming chu ‘source’ chi hrang hrang aṭangin ka la khawm zel bawk a. Bangladesh-a an awmna khua leh chhungkhat pa ber hming leh an chhungkaw zat, tuna Mizorama an awmna khua, Mizorama an lo luh kum te, list fel takin kan siam a. Lunglei DC leh Chief Secretary (CS)-ah te ka thawn zel a. Tlabung Sub-Division hnuaia mi chu kan hre kim thawkhatin ka mi hmante’n an sawi. Ṭum thum (a list 3) a indawtin ka thawn a ni.

Hemi foreigners issue-ah hian Sorkar hnena thu chiang min hrilh tura ka thlen pawimawh tak chu, “Eng kum china mi nge foreigner-a ngaih tur, kum bithliah (cut-off year) hi a ni a. Mahse vawikhat mah chhanna ka hmu ta lo tluan chhuak a ni. A kum bithliah (cut-off year) hi Sorkarin min hrilh se chuan action lak theih tur a ni a. Mahse vawikhat mah chhanna ka hmu ta lo kha a mak ka ti hle a ni. Engnge Tlabung khawlum min tawrhtir chhan chu?

Ka lungawi thei lo chu, Aizawl­ah ka kal a, kan pu CS chu a Bungalow-ah zanah ka va hmu a. Foreigners tharlam tak tak leh a hma lam deuh kuma lo lut rute hming ka thehlut chung pawha engmah action lak a ni lo leh, ka lehkha an hmuh thu (acknowledgement) pawh ka hmuh ngai loh thu nen, a cut-off year (dateline) ka hriat chuan loh thu nen CS chu ka va chhuahchhal a ni ta ber a. Ka hah pui bawk a, malaria tam leh khawluma min tirh chhan berah Sorkar a ningnel hlea ka hriat avangin ka sawina viau nghe nghe a ni.

CS chu a ngawi vang vang a, “A, kan sorkar hi a chak lo em a ni. Ngawi rawh, kan inrem ṭep tawh a, Pu Laldenga a lo chhuak ang a, a fel vek mai ang,” a ti ta ngawt a. Heh a hil duh hle mai.

‘Master Plan’ ka thehluh chu an lo pawm viau niin a lang thung a. Lungsen khuaa PWD Divisional office leh quarters sak mek tam tak pawh chu ka proposal angin chawpchilhin Tlabungah sawn a ni ta a. Department dang office pawh dah thar a ni ta zel a.

Hemi hnu lawk hian India Sorkar leh MNF te an lo inrem tak hnuah Pu Laldenga kaihhruai MNF a lo Sorkar ve leh a. CM thar Pu Laldenga pawh chu a office-ah ka hmu a. Chakma infiltration problem chu a lo ngai pawimawh khawp mai a. Ka proposal lo thehluh tawh ang chu a tharin a Sorkar tharah theh lut ṭha leh turin min hrilh a. Pu Hawla sorkar-a ka thehluh kha ka theih anga ṭhaa ka buaipui a ni bawk a, tlem siam ṭhain Pu Denga hnenah ka theh lut ve leh ta a.

Ka proposal-a langsar ber chu 'Chakma Belt’ kan tih maiah hian International Boundary (IB) hnai thei ang berah kawngpui (lamlian) sial chhuah vek tur. He kawngpui zui hian electric line thlun chhuah vek tur, Mizote kan chen duhna tlakin siam ni se,” tih hi a ni.

A hnua CM Pu Hawla’n Tla­bung a rawn tlawh ṭumin kawngpui sial hi a Sorkarin a tum thu a puang nghe nghe a ni. Tunah chuana lo hlawhtling ta hle mai a, a lawmawm khawp mai.

Tuna Central YMA-in Chhiar­pui neih an tum hi Chakma foreigner-te’n lo dodal ngawt lo se la. Dan bawhchhiaa lo luta ngaih chin, chin fel a nih loh chuan he infiltration problem hi a nasa dawn khawp mai. Middle East leh North Africa ram buai avanga ram dang pan tam dante kan hmu reng a.

Kum 1950, January ni 26 hi cut-off year (dateline) tur nge, eng chin nge foreigner-a ngaih tur tih hi YMA ni loin sorkarin a tih chian a ngai hmasa ber awm e.

Tlabung area chu kan hre chiang a, Chawngte lam chu ka hre pha lo. YMA hi sorkar hian a pui mai ni loin sorkar zawk hian ramdang mi na na na chu a dap chhuak tur a ni zawk. India mi ngei, Vai, ILP nei lo pawh kan buaipui luai luai a, ramdang mi, eng mi pawh, Chakma emaw Chakma lo emaw thliar tur a awm lo. Mizoram leilunga kumkhua atana in bengbel tura lo lut rute lo dan leh thawn haw chu sorkar tih tur a ni. Central YMA-in hma a la hi thil ṭha tak a ni. NGO dangte pawhin ngai pawimawh ṭheuh se la. Sorkar ber hi kut kuangkhuahin ṭhu mai mai lo se. Chakma bonafide citizen tan lo ngaimawh tur a awm hek lo. Kan zavaia hmakhua tur a ni e.