Kan ni tin nun leh politics
Politics hi sawrkar lam thil chauh anga ngaih a ni fo a, mahse, sawrkar lam thil leh inthlanna chungchangah chauha innghat a ni lo. A nghawng chu policy siamtu leh politician-te ram tana ṭha tur thil daih a ni.
Politics hian kan ni tin nun kawng tinreng a tuam a, kan thil tawn te, kan hun remchangte leh kan inpawhnate a siam a ni. Zing kan thawh aṭang hian politics hian kan ni tin nunphung a nghawng nasa hle. Kan boruak leh tui te, kan veng himna te, leh healthcare service hmuh theihnate hi policy thutlukna siamin a nghawng vek a ni. Ni tin kan kalna tur mihring leh motor kal kawng thlengin a nghawng a, kan fate zirna pawh an thil zirtur leh sum ruahman danin thui tak a siam a ni.
Politics chu pawl hrang hrang inkara thutlukna siamna, mipui leh mi zawng zawng nun nghawng a ni a; politics hian ni tin kan thil tawnah hmun pawimawh tak a chang a ni. Entir nan, hun ṭhen dân chuan kan in, sikul leh hnathawhna hmunte chu a hril a ni. Environmental regulations hian kan thâwk tur boruak leh tui kan in tur ṭhat zawng a thunun a. Mipui hriselna policy-te hian natna laka invenna leh rilru lam hriselna lama mawhphurhna hrang hrangte a nghawng. Economic politics lam hawi kan economy-te pawh hi a politics lam thil anga ngaih theih ni.
Kan ni tin eizawnna te, tax policy te, sumdawnna inremna te, leh hnathawh dante hian kan hnathawh theihna te, kan sum lak luhnate leh sum leh pai lama kan himnate a hril a. Ei kan zawnna senso, thil man sang leh a punnate hi politics thutluknain a nghawng vek a ni. Central bank te, rural bank-te leh bank hrang hrangte’n sum leh pai loan lak man, sum khawl khawm rate leh economic growth a nghawng. Fiscal policy hian sawrkar sum hman dan, budget ruahman dan leh social welfare programme-te a siam a. International trade agreement hian thil leh service awm dan leh man a nghawng bawk.
Khawtlang politics chungchang
Kan khawtlang nunphung, nunphung hlutna leh mimal zalennate chu politics hian a siam chhunzawm zel a. Inneih, intluktlanna, chi thlah theihna, leh hnam intluktlanna chungchanga dan siamte hian khawtlang rilru puthmang leh politics duhthlanna a lantir a ni. Online-a kan inbiakpawhna hi zalenna thusawi, data privacy leh cyber bullying chungchanga dan siam a ni. Immigration, raltlante, leh asylum seeker-te chungchanga policy-te hian khawtlang hrang hrang leh khawtlang inpumkhatna a nghawng. Zirna policy hian curriculum thupui, sum ruahman dan leh hman theihna tur a siam a. Silai control, policing leh criminal justice chungchanga dan siamte hian mipui himna leh khawtlang dikna a nghawng bawk.
Environment politics chungchang
Khawvel boruak inthlak danglam te, humhalh tumnate leh boruak humhalh dan tur ruahmannate hi a pianphungah chuan politics lam thil a ni a. Policy thlan dan hian kan energy source te, bawlhhlawh sawngbawl dante leh natural resources kan hmuh theihnate a hril thui em em. Environmental policy hian boruak inthlak danglamna kan hmachhawn dan a siam a, renewable energy target aṭanga carbon man siam thlengin a huam. Ramsa humhalh tumna chu ramsa chenna hmun, national park leh tuipui humhalhna danin a nghawng a ni.
Identity chungchanga politics
Politics hian kan inhriat dan leh khawtlang chhunga kan hmun kan hmuh dan a nghawng a. Immigration, racial justice leh disability rights nena inzawm dan leh policy-te hian mimal nihna leh khawtlang thil tawn a nghawng a. Dikna chanvo, hmeichhia leh mipa inthlauhna chungchanga policy-te hian mimal thuneihna leh zalenna a siam. Ṭawng, nunphung leh hnam nihna chungchanga dan siamte hian khawtlang inpumkhatna leh thawhhona ṭha a siam bawk.
Tunlai digital hunah hian thu dik lo leh thil dik lo a darh chak hle a, kan ngaihdan leh thutlukna siamte a nghawng nasa hle. Thu dik leh dik lo inkara ramri chu a fiah lo fo va, thutak leh thu dik lo thliar hran a harsa hle. Kan hman reng tura duan social media platform-te hian thu dik lo a tidarh thei a, information hrang hrangte chu a tibuai zual thei a ni.
Engagement thiltihtheihna (power of engagement)
Kan ni tin nunah politics-in hmun zau tak a chanzia hriat hian politics kalphung nena inzawmna nei turin min tichak a ni. Thil hriatrengna te, khawtlang inkhawmaa tel te, kan ngaihdan sawipui te, mi dangte zirtirnate hian kan chhehvel hi kan siam ṭha thei. He thawhhona ṭha tak hian khawtlang dik zawk leh ṭha zawk a siam thei a ni. Complexity hrang hranga kal kual politics boruak chingchivêt tak takte zawh tur chuan thu thar kan dawn dan hi kan fimkhur a ngai. "He thu hi khawi aṭanga lo chhuak nge?” tih te, "A chhan chu eng nge ni?" tihte ngaihtuahin, kan hman ṭhin information-te ngun taka ngaihtuah turin min pui thei a. Chutianga kan tih chuan thutlûkna dik tak kan siam thei a, vântlâng thusawi hriatna nei zâwk turin kan thawh hlawk thei bawk.
Politics hi mi ngaihdan mai mai a ni lo va, ni tin kan tawnhriat pawimawh tak a ni. A nghawng pawm a, politics kalphung nena inzawm hian kan chhehvel khawvel hi kan siam thei a, khawtlang dik zawk, ṭha zawk leh inlungrual zawk kan siam thei a ni. Vote thlak leh theih hunah thlak ngei rawh. I awmna hmuna pawl hrang hrang ṭawiawm ṭha rawh. Khawtlang pawlah tel ve la, mi dangte nen zah taka thawhhona ṭha neihpui a ngai bawk.
Kan thawhhona chuan politics thiltihtheihna hi kan hmang ṭangkai thei a, hma lam hun ṭha zawk kan siam thei a ni. Chumi tur chuan heng hi a pawimawh.
1. Tualchhung sorkar website hrang hrang
2. Policy lamah pawl hrang hrang awm lo
3. Khawtlang tana thurawn petu pawl hrang hrang
4. Chanchinbu leh podcast hrang hrang
Heng resource-te hi kan hman ṭangkai a, politics kalphung nen kan inzawm hian politics leh kan ni tin nunah a nghawng dan kan hriatna kan tithûk thei a. Khawvel lo ṭhang zelah nang leh kei hi kan ram, kan khawtlang leh kan chhungkaw tan hian mi pawimawh tak kan ni ṭheuh a. Nang leh kei aṭanga bul kan ṭan loh chuan he kan chenna kan ram hian hma lam pan aiin tlûkchhiat lam a pan thei tih kan hriat chian a pawimawh hle.
Zo fate kan harh a hun tawh hle. Politics hi hausate tan chauh a ni lo a, mi tin tan a ni. Kan zavai atan hian a pawimawh em em a, chhuan lo awm leh zel turte tan hian tun aṭanga hma kan lo lak ho a ṭulzia leh pawimawhzia i hre nawn ang u.
- JC Chawnghmingthanga,
Political Science 3rd Semester, ICFAI University