Pathian fakin ka zai ve ṭhin

Sirva te, i zai sa,

Ngaiin i hrâm mawi ka hria,

Sang zualin, i thla-in,

I lêng thangvanah.

Isua naupangte kan n,i

Nang leh kei min hmangaih a,

A ṭhatna kan changing,

Kan hlim kumkhua ang.

He hla hi N. Vanlaiphaia sikul ka kai tirha U Lala min zirtir a ni a. Kum 1938 khan sikul ṭan hmain hla dangte nen kan sa fo ṭhin. U Lala (Lalnghinglova) chu kan sikul zirtirtu, tlangval fel tak, Leilet (Vanlaiphai khawpui) lal fapa a ni a, naupang lehkha zirtir thiam tak a ni a, kan ngaisang hle ṭhin.

Tûk khat chu he hla hi uluk takin min sakpui a, "Ring takin, in lama in nûte lo hriat phâk khawpa ringin zai rawh u," min ti a. Kan zai ring asin aw! Ani chu kan zai lai chuan a lo vei kual a, kan aw kha, a mal malin a ngaithla kual a ni ta awm e. Vawi khat kan sa zo va, kan han sa nawn leh tûr chu, kei leh ka ṭhiante pahnih, Zauva leh Liana nen, kan pawl chunga mi Laileta, Pu Vawksaia fapate nen, kan pali chuan, "Nangni chu lo ṭhu u la, lo zai ve tawh suh u," min ti a. Kan tel lova mi dang zawngin an han sak nawn leh chuan, "Hmm… a dik ta. Nangni pali kha in aw a lài a ni. Mahse, in lamahte zai zai tho u la, in aw pawh a dik ve mai ang," min ti ta a. Sande sikul lamah chuan min khaptu an awm lo va, ring takin kan zai ve ṭhin. Inkhawmpui hla zirnaahte pawh kan tel ve a, chutih lai chuan primary pawl kan ni nghe nghe.

Chumi kum naupang sande sikul inkhawmpui chu Lungkawlh khuain an thleng a; kan khua (N.Vanlaiphai) aṭanga hla lo tê, Hrangturzo sang lai bul lawka awm a ni. Naupang harh pâwl tak ka ni a, inkhawmpui kal ve chu ka châk nasa mai a, ka nute ka dîl a, an phal hlauh mai a, ka lâwm lutuk! Ka ṭhian kawm ber pahnih, Zauva leh Liana te chuan kal an tum lo va. Ka ṭhian dang Vanhlira (Pu Zama fapa) Rahsi Veng nen kan inthurual ta a. Vanhlira hi keimah ang bawka naupang harh, khawiah pawh tlangnel thei zel mai a ni a. Kei chu ka riah chhuah vawi khatna tur a ni a, mahse, ṭhian thurualpui tûr ka neih avang chuan ka phûr ve hle a, ka zâm bik lo a ni ber mai.

Lungkawlh khua kan thleng chu ka tlangval sawtin ka inhria a. Vanhlira nen chuan in khatah kan thleng thei ta lo nâ a, inhnaih têah min thlentir a. Ka thlen inah chuan ka naupang ber a, min duat thiam hle. Kan thlen in kawmchhak lawkah chuan zawlbuk a lo awm a, ka la hmu ngai si lo va, a lian em em mai si a, hmuhnawm kan ti hle mai. Riah ve rêng rêng chu kan châk ru deuh viau a, mahse, naupang mai kan la ni a, zawlbuka riak rual kan la ni si lo. Kei chu zawlbukah zan khat mah ka riak ve ta lo rêng rêng a nih chu.

Khatih lai khan N. Vanlaiphai leh Lungkawlh chu Lungchhuan Pastor Biala awm kan ni a, min bialtu pastor chu Chhawnvunga ni tain ka hria. Lungkawlh chu khaw lian lo tak a ni a, Vanhlira nen khan kan fang chhuak vek ta âwm e. Khaw daiah ‘fal’ an ti emaw ni, zâwng thang an kamah chuan pakhat a lo âwk a, a lo la nung si a, kan ṭhian dun chuan hmuhnawm hi kan ti khawp a, kan thlîr reng mai a ni. Thlen inte'n chawhmeh an siam tui thei si, min duat bawk si, naupang inkhawmpui chu nuam tak a ni!

Kan sikul zirtirtu U Lala'n, "In aw a lâi a ni" min tih kha kan sande sikul zirtirtu U Vanbawiha hnena lo sawi an awm a ni awm e. Zaipawl inzaisiak ni zing kârah chuan U Vanbawiha chu kan thlen inah a lo lêng a, kawmchâr lamah min hruai hrang a, "Huala, vawiin inzaisiak hunah chuan i lo tel ve tho ang a, kan zai hunah pawh i ka i âng ve zel ang a, mahse, zai ri ve suh ang che," min ti a. Kei chuan, "Aw le," ka ti a. Tichuan min chhuahsan leh nghal a.

Kan hotute kha lawmman lâk ngei tumin an ṭang nasa mai si a, kei ka zai ve chuan ka pawlh mawi lo zo ang tih an hlau a ni. U Vanbawiha thusawi chu eng tehchiamah pawh ka ngai lo va, ka zai ri ve lo mai ang chu, ka ti awlsam mai a. Mahse, ka ṭhianpa Vanhlira ka'n hrilh chuan min lo huatpui nasa mai a, "Chutianga intih bik tur a ni ngai lo, tel ve lo tawp ang, ka tel lohpui ang che," a ti ta mai a. Tichuan, inzaisiak hunah chuan kan hotute pawh hrilh lovin kan inkhawm ta lo va. Kan inkhawm duh lo nâ a, zai chu kan ngaithla châk tho bawk si a, biak in bula Keifang kûngah kan lâwn a, a buk phên aṭang chuan kan lo ngaithla a. Kan vengte chu an zai ṭha kan ti viau nâ a, lawmman la zingah chuan an tel pha ta chuang lo. Ka tel loh kha a lang ta chuang lo a ni ang e. Intihsiakna dangah chuan ka tel ve vek tho a, lawmman pawh kan la nualin ka hria. Naupang inkhawmpui chu nuam kan ti hle mai a, kan haw hnuah pawh tel ve lo bulah chuan kan intithei hle a ni.

Vawi khat leh chu mual inkhawmah ka tel ve a, thuhriltu kha tu nge a nih pawh ka hre ta lo; uar takin thu a sawi a, lâm pawh an awm nual a ni. Inkhawm bânah vaihlo zialna lehkha min sem ṭheuh va, in ka thlen chuan ka nu pawh a lo lawm khawp mai. Khâng lai kha chuan puitling tawh phawt chuan vaihlo an zu deuh vek a, mipa in vaibél, hmeichhiain tuibûr an zu a. Vaibel leh tuibûr nei lo chuan vaihlo hi lehkhapuante'n an zial a, lehkha nei lovin hnah rovin an zial bawk ṭin. Kan naupan lai chuan lehkhapuan hi a la vâng hle a. Naupang ikhawmpuia kan lawmman dawn pawh – sâpṭwng chanchinbu, statement (The Statesman tihna) phêk phel phawk, phel leh phawk ang vêlte hi niin ka hria. A hun lai kha chuan lawmawm ve tak a ni.

Kum 1943 tâwp lamah tua kan awmna Aizawl Mission Vengah hian kan lo pêm ta a. Aizawlah chuan Pu Laia pawl (Pawl 2) aṭangin sikul ka kai ṭan a. Indopui-II avang khan sikul kan nei thei lo va, chuvangin Pu Laia Pawlah chuan ka lian fâl bik a, Pu Hminga pawl (Pawl 3)-ah min sawn ta thuai a ni. Chutih lai chuan Indopui-II sipaiin Mipa Sikul (Sikulpui) hi inkulh nân, brigade atan an hman avangin Hmeichhe Sikul (PC Girls School) hi mipa leh hmeichhe sikul atan kan inhman ṭâwm ṭhin a; chawhma lamah mipa, chawhnu lamah hmeichhe naupangin an hmang ṭhin.

Thingtlang aṭanga pêm hlim kan nih avangin mi min hmusit leh nuihzat hi ka hlau ru tlat ṭhin a. Mi dang zingah ka zai ring ve ngam lo va, hla zir leh naupang inkhawmahte pawh eng emaw chhuanlam siamin ka tel ve ngai lo. Hun a lo kal zêl a, pawl 10 (matric) ka zir chhuah chuan kum 1952-ah Gauhati lamah college kal turin ka liam thla ve a. Upa Rokunga hla bu, Ṭhalai Hlabu (tonic solfa tel) kha ka keng ve narân mai mai a. Gauhati-a lehkha kan zir lai chuan hnam dang, vaiho (Assamese leh Bengali)-te khan eng emaw tih khawm (function) an neih châng hian Mizote kha min sâwm ve ṭhin a. Chutiang hunah chuan ka Ṭhalai Hlabu kha a ṭangkai hle mai a, kan hruaitute'n hla min zirpui nan an hmang a, Mizo zaipawl kan zai ve ṭhin a ni. "I aw a lai," min ti bik tawh lo va, ka zai ve ta fo mai a; hlim takin ka zai ve ta zel a ni.

College ka zir chhuah hnu chuan kan kohhran, Mission Veng Kohhran Ṭhalai Pawl (KṬP)-ah branch hruaitu, chumi hnuah pastor bial leh Central KṬP thlengin hruaitu zingah ka tel ve ta a. Zaipawl hrang hrang enkawltute zingah tel vein, zaipawl hla zirnaah ka tel zing ta hle mai a. KṬP member-te sâwm khawmtu, hla thu leh solfa chhut lam enkawltu berahte pawh ka ṭang ve ta fo mai a ni.

Vawi khat pawh Aizawl khawpui huap sîl (shield) inchuha kohhran zaipawl inelna buatsaih a ni a, hla pahnih saa inel tur a ni. Kan kohhran zaipawl pawh kan inbuatsaih nasa mai a. Hla pakhat zâwk, Zosaphluia (Rev. DE Jones) lehlin, "Kraws thisenin mi, chak thei lo, huai berah a chantîr thei," tih hla hi kan chai reiin, kan bei nasa hle mai a. Keini hovin a bass kan sa a, solfa–m, ba, se, l hi a awm a. Heta ba hi kan zingah Pu K. Lalliana h/o Rinchawii (tûnah Khatla Veng) chauh khan a sa thiam a. Kan zaipawl conductor Rev. Lal Rinmawia h/o Zopari (tûnah Khatla Veng) pawh khan a sa thiam tlat lo. Pu Lalliana chuan ba sak dân chu min zirtir ta a. Contralto (alto) ho sak turah pawh ba a awm ve a, Pu Lalliana bawk chuan zirtir a ni.

Tichuan, Pathianni chawhnu inkhawmah Dawrpui Kohhran Biak Inah kan va inel ta a. Result an han puang ta a le, Mission Veng Kohhran Zaipawl kan thiam ber a, lawmman pakhatna–Sîl (Shield) chu kan dawng ta a; kan lawm lutuk! Kan Kohhran Zaipawlin Pathian an fakna zai ri timawitu zinga pakhat ka lo ni ve thei kha ka lawm hle!

"I aw a lai a nih hi. Lo âng ve ringawt la, mahse, zai ri ve suh ang che," an tih kha, Aizawl khawpuia zaipawl thiam ber, lawmman pakhatna Sîl dawngtu zaipawl zai timawitute zingah ka tel ve a nih chu! Tunah chuan ‘Pathian fakin ka zai ka zai ve ta a ni.

[Kum 2023 July ni 18-a a pian champhaphâk vawi 91-na lawmpui tura an ina ka kal ṭumin ka Pu Huala (ka nu û, a chhangtu) hian a thu ziak sa hi min pe a; tlêm azâwng ka rem fel a, ka chûl mâm bawk]

- Rinliana, Mission Veng

(He thu ziaktu Upa C. Hualkunga hian December 2, 2024 khan chatuan ram a pan a ni.) 

- Upa C. Hualkunga (1932-2024)