India ram khawpuiah Aizawl Khawpui fai ber ni turin tan i la ang aw
(Tibawlhhlawhtu chu pawisa chawi tir ni se)
Vanglaini nitin chanchinbu ni 13.7.2016 chhuakah chuan Centre for Science & Environment teh/ thlir danin Aizawl khawpui chu khawpui fai ber dawttu (second best) khawpui panga zingah a tel thu kan lo chhiar a. Khawpui fai berte zinga thlan a lo ni ta hi a ropuiin ava lawmawm em! Han ṭang leh deuh ila India ram khawpui fai berah puan a nih mai theih a rinawm.
Hetianga khawpui fai berte zinga puan a han ni ta mai hi keini ram state dinhmun
aṭanga thlirin kan in hmeh em emin ka hria. A chhan chu a mi cheng tam berte hi Kristian kan nih avangin.
Faina kawnga Mizoram sang taka vawrhtu kan sorkar UD & PA (Urban Development and Poverty Alleviation) dept. Minister zahawm tak leh a enkawl Dept. a thawk tute, Aizawl Municipal Corporation (AMC) a kan Councillor-te leh hotu zahawm tak takte leh enkawl hna thawktute, tlawmngai pawl hrang hrang leh kohhran hrang hrang te, zirna in hrang hranga zirtirtute chawimawi an phu hle.
Tun hma chuan...
Zofate hi kan bal thei hle. Kan pi leh pute phei chu kum khat chhunga vawi khatmah inbual lo an awm nia hriat/ sawi a ni. Lu an sun phei chuan an hmangaih kal tate sun nan hun rei tak lu an su lova, an inbual hek lo. Rev. J.H. Lorrain (Pu Buanga) kan Zo Sap A AW B min siam saktu phei chuan khawvela hnam rinawm, mahse hnam bal ber niin min chhal a. A ni taka hrikpui, hrikhrah kan ngah ṭhinzia te kha!
Tun hnai deuhah chuan veng leh khaw tam takah bawlhhlawh ‘kawrah’ paih turin kan inzirtir ṭhin. Chutianga bawlhhlawh paihna hmun siam khuate chu khaw rual el, khaw changkan tum an ni ṭhin. Aizawl khawpuiah pawh bawlhhlawh ‘kawra’ paih a nih lai kha chuan ruah a surin a rim a chhe em em a, tuihawk pawh a duk nguih ṭhin.
Tunah chuan...
PPP (Public Private Partnership) mode hmangin kum 2010 October 4 aṭangin veng tinah bawlhhlawh khawn a ni ta a. Tuirial kam kawng bulah Dumping Ground (bawhhlawh paihna) hmunah veng tin bawlhhlawhte paih a ni ta a. Chuvang chuan furlai pawhin kan tui (tuihawk) rimchhe lutuk pawh a lo ziaawm ta!
Sawrkar mi rawih hmunphiatte leh sanitation lama mawhphurtute chauh an ṭang bik tawh lova, Local Council leh chhung tinte faina kawngah kan ṭang tlang ta a, a va ṭha em! Sum tlemte sengin bawlhhlawh tam tak takte chu hla takah paih a ni ta.
Tibawlhhlawhtu chu
pawisa chawitir nise
Khawvel khawpui hrang hrangah bawlhhlawh paihna tur an tih ni lova paihte chu pawisa an chawitir ṭhin. Kan khawpui Aizawlah pawh hian thlahdah taka bawlhhlawh paihte chu an phu tawka hremna lek nise. Rs 500 thlengin chawitir nise tun aiin kan fai leh zual ang. Aizawl Municipal Corporation (AMC) pawhin bawlhhlawh paih chungchang hi tun aia chipchiarin dan han zam leh se, tibawlhhlawhtu chu an chungah hremna dan khauh tak lek nise.
Mi fel leh changkang awm tak tak motor
aṭanga kuhva funna sarang leh bawlhhlawh dang khawlaia paih ta mai te, tuihawk luankawr (nala) a bawlhhlawh hrawmhraw pui pui paih ching kan la awm fo. Kan tawrh ve dawn loh chuan thlahdah taka bawlhhlawh paih mai chingte kan la awm zel hi a pawi hle.
Ṭum khat chu veng pakhata ka lenin ruahpui vanawn a rawn sur thut a, a sur tluk tluk a. Minute 10 (sawm) vel a sur hnu chuan mi tuin emaw septic tank a rawn sah a ni ngei ang, a uih em em a. Hetiang mi, mahni chauh inngaihtuah a midangte tana tawrh hrehawm thlentute hi an phu tawka hrem ni se.
Kawngpui kama in sa, khawpui vantlang zah lo, tihnawktu kan awm leh ṭhin. Veng
ṭhenkhatah kawngpui kama cheng, neitu rilru pu lova metal road-a insukna thli luantir nguai nguai mai han hmuhte hian rilru a va na duh ve!
Hmalakna Ṭangkai turte
Sawrkar bakah heng hian theihtawp chhuahin han tang leh zual se, a ṭha ngawt ang:
1. Kohhran: Zosap hun ata tawh faina leh thianghlimna zirtirtu ṭha ber chu kohhran a ni ṭhin. Tunlai hian kohhrante hi an ṭangkai hle na a, he lama zirtirna hi an uar ta lo deuh emaw chu aw a tih theih. Kohhran tinte hian faina leh thianghlimnaah inzirtir uar thar leh nise. Naupang Sunday School Beginner dept aṭanga Senior dept thlenga inzirtir hi a hlawk em em a ni.
2. Zirna in: School leh College zirtirtuten
ṭan la leh zual se. A bik takin school zirtirtuten ṭan an la ṭhin a, a lawmawm e. Beihpui han thlak leh zual se.
3. Tlawmngai pawl: Kan ramah hi chuan tlawmngai pawlten tihtak thlaka hma an lakna hi chu eng thilah pawh a ziaawm viau zel. M.U.P, Y.M.A, M.H.I.P Zirlai pawl leh pawl dangten tun aia nasain hma la se. Kum puanah hial nei se a sawt em em dawn a ni.
4. Chhungkua: Chhungkua hi thiltithei ber, mihring tung chhova kalte chher chhuahna ‘pum’ a ni. Chuvang chuan chhung tinten
ṭan la thar ila. Chhungkaw ṭhenkhat he lama zirtir ngai deuhte chu kohhran leh tlawmngai pawlten zirtir se.
5. Local Council: Veng tin thuneitu berten Dan hmangin faina beihpui thlak se, zilh ngai leh hrem ngaite hrem ngam se, kan fai mai ang.
Veng entawn tlak
Republic Vengthlang
Kum 2014 leh 2015 a Aizawl khawpuia veng fai ber lawmman pakhatna dawngtu zinga tel Republic Vengthlang chuan kum 2013 aṭang khan faina beihpui an thlak a. Faina hapta bawr velah chauh an veng an ti fai lova, Local Council kaihhruaina hnuaiah Sanitation Committee an awm a, chu chuan Sanitation Volunteer an din a, anni hi kar tin Thawhlehni zingkarah an hnatlang ṭhin. Nikum chhung khan vawi 50 an hnatlang a, khawtlang huapin thlakhata Inrinni hmasa berah an hnatlang bawk ṭhin. Nikum chhung khan khawtlang huapin vawi 10 an hnatlang. Tin, naupangho pawh Sanitation Committee kaihhruainain thlakhata Inrinni hnuhnung berah an hnatlang bawk. Naupangah faina pawimawhzia an tuh ṭha hle dawn a ni.
Local Council-te hian sanitaton lama hmalatute hi sum lamah pawh an pui ṭha hle niin hriat a ni. Chemkawm (tuthlawh), tualphiahna, bawlhhlawh ruhna an supplied bawk.
Veng fai leh thianghlim hian kalpui ṭha tak a nei a, chu chu hriselna lama hmasawnna leh death rate (thih dan rate) tla hniam hi a ni. Chhungkaw 640 (zaruk sawmli) vel awmna Republic Vengthlang hi Aizawl khawpuiah kum khat chhunga thi tlem pawl tak an ni awm e. Kum 2013-’15 chhunga an thih dan chu hetiang hi a ni. 2013 ah mi 13 an thi, 2014-ah mi 11, 2015 ah mi 7 an thi. Anni ang tiat vel veng/ kohhran ṭhenkhatah chuan kum khat chhungin mi 20 (sawmhnih) chuang an thi ṭhin nia hriat a ni. Research beihna tham a ni.
Republic Vengthlang khawtlangin faina kawnga an hmalak dante en thli thlaiin ni 15.7.2016 khan ka va leng ve a. An veng chu an lo vawng fai hle reng mai a. Pa pathum, ko pang hnim lo pawt fai melh melh paha an lo titi ka hmu a, an hlim hlein ka hria a, neitu rilru an pu takzet a ni. Kawr kamah bawlhlawh paih ngiai nguai hmuh tur a vang hle. Republic Vengthlang ang hian veng tinte hi ṭan la ila chuan India ramah pakhatna kan ni ngei ang le.
- C. Lalhluna, Bethlehem