MISUAL DÂWP THIAM JUDICIAL MAGISTRATE
A KAMKEUNA
Dan zirtirtute leh farisaite’n hmeichhe uire lai ngei an man ṭum khan ti fuh inti takin Isua hnenah an hruai a, amah fiah nan engtin nge a tih ve teh reng, tiin a uire lai ngei an man thu an hrilh a. Isua’n lunga an den tak tak hmain an zinga sual nei lovin dêng hmasa turin a ngen a. Sual nei miah lo, dêng hlum tlak bik tu mah awm hek lo le, a rûkin an haw zeuh zeuh a, an haw fai ta vek a; lunga dêng hlumtu tur pawh an inhmu zo ta lo a nih kha! Thiam loh chantirtu tur an awm tak lohah chuan Isua pawhin thiam loh a chantir bik loh thu a hrilh rualin, ti leh ngai tawh lo turin a hrilh zui a ni.
Misual kan tihte hi dan bawhchhetute an ni a, Pathian pawhin a dan siam bawhchhetute hi thiam loh a chantir ṭhin. Kan awmna leh khawsakna ram apianga dan siamte chu kan zawm a ngai a, chutianga danin a phuarna hnuaia awm peih lo leh dan pawisa lova palzut ṭhinte chu misual, dan bawhchhetu an ni. Vantlang leh khawtlanga kan nunhona kawngah pawh kan awmna khawtlang azir zela inkaihhruaina dan an siamte chu kan zawm tlan a ngai a, chu chu pawisa lova palzamtu apiang chu mana hrem an ni ṭhin.
Sualna tlangpui, inang tlang, mihring tana hnawksak takte chu: rukruk, uire, tualthah, zu ruih, ruihhlo ngaih, ramri inchuh, indo, innghirngho, insual buai leh a dang tam tak a la awm thei. Heng sualna langsar zual leh hringnun dam chhunga kan nunhona kawnga hnawksak tak maite hi khawvel khawii ramah pawh kan do tlan leh dan leh hraia kan telh hmaih theih hauh lohte chu a ni. Heng sual dodalna bulpui leh innghahna (principle) chu Pathian dan sawm (ten commandment) a ni. Chuvangin, ringtu kan ni emaw, milem bia pawh ni se, heng hringnun dam chhunga hnawksak tak takte hi tu ma’n kan pawmzam thei lo.
Hetih lai hian hringmite zingah sual nei lo, bawlhhlawh kai lo sawisel bo erawh pakhat mah kan awm lo va, tisual thei, tisual palh thei, tisual lui thei vek pawh kan ni. Pathian chauh lo chu tu mah famkim reng an awm lo. Kohhran pakhat inkhawmpui rorelnaah kohhran dan bawchhetu chungchang sawiho a nih laiin inkhawm kaihruaitu chuan, “Sual nei lo kan awm em? Kan awm chuan ding ngam ang u,” a ti a. Chu veleh upa min pakhat chu a lo ding chhuak mauh mai! Rorel palaihote'n mak ti takin an thlir thup mai a, sawi zawm tur an vân kher mai.
MISUAL CHU DÂWP AN NI ṬHIN
Hringnun khawsak dan pangngai baka uchuak taka khawsak ching leh dan leh hrai bawhchhetute chu man chhuah an nih chuan an chunga roreltu leh thuneitu sawrkar, khawtlang hruaitute leh NGO-te pawh an ni thei. An thil tihsual dan chu chiangkuang tak leh kimchang taka chhui chhuah a, a phu tawk hremna pek a nih theih nan zawhna (question) zawh a ngai ṭhin a. A chhanna aṭangin a chunga kutthlak dan tur chu a chiang tawh mai ṭhin.
Hetianga mi sual, an thil tihsual hriat chhuah leh hriat chianna tura indâwp kawngah hian fimkhur a ngaiiin fin thiam a ngai hle. Dan bawhchhetu, misualte hi an inang vek lo. Ṭhenkhat chu zawhna zawh rual ruala vuak kher pawh ngai lova inpuang nghal mai, zam ngai miah lo an awm laiin, ṭhenkhat chu talhfiak nena kuthlak hnu pawha dâwp chhuah har tak te, a ṭhen chu an hlauh leh zâm lutuk avanga thil ni lo pui pui phuahchawpa sawi kual vak ching an awm bawk. Misual dik tak inpuang duh miah lo, thih ṭhak thlenga luhlul taka tuar tlang ngam pawh an awm bawk. Hetiang kawngah hian mihring mizia hrethiam (psychologist) ṭha tak nih a pawimawh hle.
Misual dâwp kawnga ka tawn hriatte tlem tarlang ila:
VDP/JAC-te dâwpna
Kum 1982 khan khaw pakhatah mi pakhatin thil a ru a, VDP-te'n manin an dâwp a. Ani lah chu luhlul ve ngilngel tak a ni bawk nen, an dâwp chhuak hlei thei lo va. A tawpah an thinrim chuan an sawisak rawn ta a. A bengahte thisen chhuak khawpin an sawisa a, thi lova ruangin a chhuak a. Damdawi inah hun rei fe a awm hnuah a lo chhuak leh chuan amah sawisatute thil neih hrang hrang chungah a theih ang angin a ṭuan a, ramhnuaiah khawsain, chet a'n la tak tak mai chu tawh a khirh kher mai! A tawpah police nen ṭangruala vehthlêm ngai hialin a awm a, VDP-te pawh an inchhir ram ram hle niin a lang. Khatih lai khan tunlai ang hian hmalaksaktu leh a thlavang hauhtu an awm ve lo va, khatih laia kutthlaktute kha an vannei hle a ni.
YMA-te dâwpna
Kum 1984/1985 lai vel khan Aizawl veng pakhata YMA branch chuan rûkrûk thilah bawk mi pakhat an dâwp a. Ani pawh hi luhlul ngilngel ve tak a nih avangin an duhthusam an hmu thei lo va. A tawpah an zinga intifilawr felfai deuh bik chuan a mal khalh fal rei bik a. Mahse, an duh ang hmu thei chuang lovin an chhuah ta a. Misuala puh hian a khalh faltu kha a theihnghilh mai lo, a khalh faltu thil neih leh bungraw chungah a ṭuan veleh ta chiah mai chu an chhungkua an buai phah rem rem kher mai! Hlâwkna aiin tawrhna an hmachhawn ta zawk a ni.
MISUALTE HI TU DÂWP TUR NGE?
Khawpui lian leh police out post/beat post awmnaah chuan VDP, YMA leh NGO-te hian misual an mante hi police kutah hlanin roreltute kutah an dah mai ṭhin tur a ni. Police leh dan kengkawhtute awm miah lohna hmun a nih pawhin misual an dâwp kawngah fimkhur takin engkim an ti tur a ni. Tuna BNS dân tharah phei hi chuan mob rule ang hrima mi hrem leh sawisak hi phal a ni lo va, damchhung lung in tan theihna a ni (See-BNS 103(2)). Misual mante hi dan anga police-a pek a nih hnuah dan hmangin roreltu (judicial magistrate)-te’n an dâwp zawk tur a ni. Magistrate-in chiang taka an dik lohna a hmu a, thiam loh a chantir chuan a phu tawk hrem theihna dan awm sa hmangin a hrem mai tur a ni. Mipui vantlang leh NGO-te lo buai ve chiam a ngai lo.
JUDICIAL MAGISTRATE-TE DÂWPNA
Police-in misual an man hnua judicial magistrate hmaa inlante hi juditial magistrate-te hian an lo dâwp ṭhin a. Misuala puhte hian sawipuitu (advocate) an nei ve ṭhin. Anmahni ngei judicial magistrate hmaa dingte chuan judicial magistrate zawhna hrang hrang dâwt tel lo, thu dik tak hmangin an chhang tur a ni. Hetih lai hian, thil tisuala puhte zingah pawh judicial magistrate zawhna chhang ṭha duh lo leh dâwp chhuah harsa zual an la awm thei cheu bawk. Misual dâwp chhuah kawnga judicial magistrate fing tak, thiam tak leh hlawhtling tak ka hriat chu Pu F.K. Laihnuna (L) kha a ni. Misual inpuang ṭha duh lo tak pawh a hmaah chuan an inpuang ngei ngei ṭhin. A aw a thum ṭha a, an psychology milin fing takin zawhna a zawt a, inpuan loh theih lohin a khalh âwk thiam hle ṭhin. Tunlaia kan judicial magistrate-te hi eng nge an an erawh ka hre vak lo. Misual dâwp chhuah an hnehsawh hlawm hle turah ka ngai.
A TLANGKAWMNA
Kum eng emaw ti kal ta aṭang khan misual man leh dâwp kawngah hian mihring nunna hial inlaksak leh ramtuileilova inchhuah thawm hriat tur a awm zauh zauh ta. Entir nan: Mission Vengthlang, Tuirial, Ngopa, Tuirial Airfield Veng, etc.-ahte thil thleng a awm tawh tih kan la hre ṭheuh awm e. Hetiang kawngah hian a bikin VDP, JAC leh YMA-te an hming a hliau ṭhin a, a pawiin a zahthlak thei hle. Tun hnaia Tuirial Airfield venga David Lalmuanpuia & Lalduhsaka te chunga thil thlengah pawh hian mihring nunna hlu tak laksak a ni leh ta mai hi a pawiin a rapthlak tak zet a ni. An man tirh khan kutthlak tel kher lo khan theihtawpin an mize milin judicial magistrate Pu F.K. Laihnuna tih ṭhin ang khan ṭha takin dâwp mai se, an duh ang an hmuh loh pawhin police kutah hlan mai se, hetiang hian boruak duhawm lo a thleng lo tur le?
A tawp berah chuan Mizoram Police ṭanpui ṭhintu YMA,VDP/JAC leh NGO-te hi an pawimawhin an ṭangkai hle a. Amaherawhchu, police-te anga training pek an nih loh avang hian an nihna behchhana hawi pir ta mai leh mahni pate hna rochun ta mai emaw intite pawh an awm thei a. Dan lam en hmasa ṭhin lovin an vawk lallen ta mai ṭhin ni berin a lang.
Chuvangin, Mizoram sawrkara Home department hian sawrkar thawhpui NGO leh pawl hrang hrangte hi uluk deuhin training pein, kum tin tuai hriam ṭhin se. A bik takin VDP member tur phei chuan training chhuak thlap lo chu tu mah VDP-ah dah lo ngam se. Chutiang bawkin YMA/JAC leh NGO hruaitu tur pawhin mi rilru puitling, belhchian dâwl leh phûnglûng pui pui ni lo deuh, mi rilru tluang pangngai chin chauh thlang hram hram ṭhin se, tun anga buaina hi kan pumpelh thei ngeiin a rinawm.
- Dr. C. Lalrampana