Written by
Dr C. Lalengzama
Assistant Professor, Department of Social Work, Mizoram University Email: teachongthu@gmail.com

Khawtlanga sual kan do dan hi


Tuirial Airfield venga tualthihna rapthlak takin Zoram khawvel min luah a, lainattu leh khawngaihtu tam tak karah thu dik ber hriat har khawpin mi tinin chanchin kan ngaihvena thil thlen dan kan inrinsiak a. Thil tisualtu ber pawh hriat har khawpin social media leh titinaah demna thu kan chhâk chhuak a, sakhaw puithiam thlengin kan zuah lo. He thil thlengah hian tu thiam loh nge tih leh, dan leh hrai hnuaia hremna engtia pek tur nge tih hi chu court-in thutlukna a siam turah ngai ila. Hetiang kan nih takah chuan khawtlanga sual kan do dan hi ennawn a ṭul ta em ni tih zawhna hi kan inzawt lo thei ta lo a ni.

Mizoram University-a Department of Social Work leh Mahatma Gandhi National Council of Rural Education (MGNCRE) ṭangkawpin Aizawl leh Lunglei district-a khaw thlan bik khaw 28-ah sualna do ṭhin VDP, Kumpuan Committee leh Joint Action Committee-te zirchianna neih a ni a; hemia thil hmuh chhuah ṭhenkhat hian ngaihdan min siamtir bakah, ngaihdan thar min neihtir theih takin ka han thai lang dawn a ni.

Tlawmngaihna leh hnatlanga sual dona

Mizote hi khawtlanga sual donaah hi chuan khawtlanga huapa kan kalpui ṭhin avang hian kan sual dona pawh hi kan tlawmngaihnaa innghat, hnatlanga thawh ṭhin (volunteerism) a ni tlangpui. Heng VDP, Kumpuan Committee leh JAC member-te hi NGO leh pawl dangte aiawha ruat an ni tlangpui a, mimala thiamna nei ṭha aiin, pawl tin aiawh turin a inpe leh hman thei tur thlan khawm ṭhin an ni.

Hetia hnatlanga kan thawh hian kalphung nghet aiin, a thawk chhuakte duh dan leh ṭha tih dan a lal ta em em a, hei tak hi kan chet sual ṭhinna pawh niin a lang. Thawk chhuak mi inpete’n police hnena hlan chhawn tur nge tih leh, police tel lova chinfel tur nge tih hi a hmunah an rel tlangpui a. Tlawmngaihnaa innghat sual dona a nih avangin member-te ṭhahnemngaihna leh inpekna a inchen lo va, chutiang bawkin hmalaknaa chet lak duh dan pawh a inchen lo em em. Hei tak hi ven ngai em em chu a ni ta ṭhin a, thluak nêm leh thluak fîm an awm loha thinchhe fâl leh duh rum deuh an awm fuh chang phei chuan nasa zawka pawikhawihna a thleng a, an mualpho fo rêng a nih hi.

Training mumal a awm lo

Khawtlanga sualna do kawngah hian damdawi leh zu rui leh zuar, rûkrûk, nupa kut inthlak, insual, khawtlanga buaina siamte hi hmachhawn tam ber a ni. Heng sualna hrang hrangte hi buaipui dan kalhmang leh dan hnuaia kalpui dan tur (judicial procedure) hrang nei ṭheuh a ni a. Thuneitute hnena hlan dawn phei chuan hriat tur leh zawm tur neuh neuh a tam em em.

VDP, Kumpuan Committee leh JAC member-te hi zirchiannaah chuan an zavai deuhthawin training nei ngai lo an ni. Mimal dikna chanvo humhalh dan phei chu 96%-in training an dawng lo va, misual man buaipui dan zirtirna 81%-in an dawng lo. Misual mana thuneitute kuta inhlan chhawn dan kawng zirtirna (judicial procedure) 90%-in an dawng lo va, mahni inven dan leh first aid pawh an zavai deuthawin (98%) training an dawng lo.

Heta ṭanga lang chiang ta em em chu, kan aiawha tlawmngaia sual do ṭhinte hi hriatna leh thiamna lamah kan buatsaih ṭha tawk lo tihna a ni. An hriat tur leh ṭha taka an hna an thawh theihna tura hriat tur leh an mamawh thiamna kan pe lo va, chuti chung chuan a takin sualna dovin hmatâwngah kan hmang reng zawk ṭihna a ni a, enfiah a ngai hle. Mimal tawnhriatah a innghat pumhlum tih theih a lo ni ta a; pâwr deuh leh kut ram deuh an awm phei chuan mimal dikna chanvo nasa taka palzut a ni fo a ni.

Guideline mumal leh hmanrua pek an ni lo

Khawtlanga pawl NGO leh kohhran hi chuan kalphung nghet tak kan nei a; mahse, sual dona kawnga kan din VDP, Kumpuan Committee leh JAC-te hi chuan kalphung mumal an nei lo nge ni, member tam zawk (83%) chuan an zir ngai lo. Zirchiannaah chuan, member-te zingah a tam zawkin (98%) mi an rinhlelh an koh ṭhin thu leh 95%-in police hnena hlan hmaa an dâwp ṭhin thu an sawi a; a tam zawk 53%-in a chang chuan tharum thawh a ngai, an ti bawk.

Police-te nena an thawhho dan turah pawh mumal taka thil kalpui a ni lo niin a lang a, heng vang hian inkaihhruaina mumal tak an mamawh hle tih a chiang em em. Duty laia hman ṭangkai tur hmanrua pek an ni ngai mang lo va, a ṭul anga indap chawp an nih avangin an mi mante an hrên leh dâwpna kawngah hian a remchang ang an hmang mai ṭhin niin a lang. Hei hi a ṭha lo vaa kawhmawh bâwl deuhte kutthlak nana hmanraw chuh hraw deuhte pawh a awm theih dawn niin a lang. Mi pahnih khat inthlahdah avangin zavaia tawrh leh mualphona pawh a thleng fo a ni hi.

Tlangkawmna

Mizote hi khawtlang nun fel tak anga lang, buaichuar ru angreng tak kan nihna chen a awm a, a lan chhuahna pakhat chu khawtlanga sual kan dona hi a ni. Mimal dikna chanvo (human right) aia khawtlang ngaihdan dah lenna leh a huhova mimal chungchang kan rêl ṭhinna a ni. Sawrkarin sual veng tura a din police-te aia keimahni khawtlanga kan din chawp sual do pawl rintlak zawk anga lang leh pawikhawihna a lo thlena kan belh hmasak zawk ṭhinna te, thuneitu ni lo mah ila pawl aiawh nih avanga mahni kuta zála rorelna lekkawh leh mai ṭhin kan nihna te, pawl zahawm nghenchhan chunga mimal dikna chanvo kan rahbeh nasatziate sawi dawn ila, a tam mai.

Mahse, heng zawng zawng hi kan khawtlang a himna leh a ralmuan nana mi tlawmngai leh inpete thil tih, hlawh leh hamṭhatna phût ngai miah lova inchhi ralte hmalakna a ni bawk si a. An hnathawh ṭha sawi dawn ila, an tel lo chuan khawtlang ralmuang kan nei thei dawnin a lang bawk si lo. Sawiseltu nih chu khawtlang hmelma nihna a ni thei mai dawn bawk si. Tlema an lo chet fawr na pawh hmuh loh der mai a ngai ta zauh zauh erawh kan inenfiah a ngai ta hle mai. Chuvangin, hei hi kan pawl hruaitu leh khawtlang hruaitu leh hma latute hian ngaihtuah chiang se la, hmalak dan tur kawng dap thuai teh se.

Khua leh tui ṭha kan nihna avanga kan inpekna, dan leh hrai kenkawh, sual do leh hmasawnna kawnga thawk tura mi inpete tan dêl dûl taka thawh chi a ni lo va, mi pahnih khat inthlahdah avangin a nih tur ang a ni phak lo fo. Mawhphurhna chin, tih turte leh tih loh turte pawh chiang takin inhrilh hmasak a ngai a, hmalakna tura thiamna neih ngaite an mamawh ang zelin training hmanga pek hmasak a ṭul a ni.

A huhova sual dona hi mihring mihrinna (humanitarianism)-a innghat tlat a ni a, mi dang nena thawhho thiam a, rorel fel leh thutlukna dik siam fo a ṭul ṭhin. Sual do tura kan hmalakna (volunteerism)-ah hian inauh phûra a huhova tih deuh hut hut bakah hian hmasawnna tur kan la neiin a lang. Ram danga an volunteerism kalpui dante pawh kan zir chian a ṭul viau a ni.

European Charter on The Rights and Responsibilities of Volunteers 2012-in a sawi angin, dan leh hrai zawm, mihring zahawmna vawnhim, thuruk vawn leh inrin tawnna siam (confidentiality), tu mah thliar hran bik neih loh, dikna leh rinawmna kenkawh, tih tur china mahni inkhuahkhirh thiam turin sual do tura inpete hi kan buatsaih ṭhin tur a ni. Kan pi leh pute hunah khan an tlawmngaihna kha khawtlang tan hnawksak leh harsatna siamtu a ni ngai lo va, mi dikna chanvo rap bettu ni lovin, a vawnghimtu an ni a, mite’n an thlamuanpui ṭhin. Chu chuan mahni inpe (volunteer)-te zahawm takin a siam a, chawimawina nopuite kha an phût vang ni lovin an hlan mawlh mawlh ṭhin reng a nih kha.

Khawtlanga sual kan dona kawngah tlawmngaia thawk chhuak te, inpe tak takte’n kan khawtlang a ralmuanna tura hma an lakna leh an inchhit ralna hi kan tan a hlu em em a, mi ṭhenkhat chetsualna avangin hnâwl mai lo ila. Amaherawhchu, khawtlanga kan sual do dan kalphung hi ennawn a, siam ṭhat ngai laite kan siam ṭhat a, a fuh lo laite hruaitute pawhin sawi fel kawnga ṭan la mai lo va, tihmasawn tura ke pên a hun tawh hle a ni.

- Dr C. Lalengzama, Assistant Professor, Department of Social Work, Mizoram University
Email: teachongthu@gmail.com