Pawl riat Mizo zirchianna
Pawl riat Mizo Subject zirlai 18-na chu a ngaihnawm avângin ka chhiar nawn ngat a. Phêk 56-na, paragraph hnuai berah chuan, “...Liankhama chu Kêlkângah a indang a, a hnuah Hnahlân bul Dîltlâng a zuan leh a. Vânapa chuan a zui zêl a. Vânapa pawh a lo upa ve ta a, a hrisel lo hle a. A thih dânah hian sawi dân hrang hrang a awm nual a. Pasalṭha hmingthang a nih avângin an leidoten an zuam loh nân an thup tlat nia sawi a ni” tih thu hi a inziak a. Hei hi kan zir chian tûr chu a ni.
Kum 1926 April thlaa Mizo leh Vai chanchinbua Vânapa chanchin Chalkhuma ziakah, “Hemi Saiṭhuama ram Diltlang ngeiah hian putar takin a thi ta, a thih lai hi ngaihruatin 1870 a ni ang... Lalburha sawrkarin an hrem 1872 hma deuh hlek a ni,” tih thu kan hmu a. Chalkhuma hian a thuziak bul lamah “...upate zawt chawpin thiam lo chungin ka ziak hrâm a ni” a ti a. Upa a râwnte hian Liankhama thlang tlâk thu hre lovin an hriat chinah Vânapa chu thi niin an ngai a ni ber âwm e. Tin, Lalburha hi sawrkarin an hrem nia sawi hi an hre sual bawk a. Lalburha sawrkarin an hrem lo.
Mi ṭhenkhatin Chalkhuma sawi hi innghah nâna hmangin Vânapa pian kum chu 1790 niin an ngai a. Ziaktu ṭhenkhatin kum 40 vêl a nih a Saitual awm laia nupui nei nia an sawi nen han chhûtin, Saitualah kum 50 laia upa a ni dawn a, a inmil lova. Upa ṭhenkhatin Aizawla Lalsavunga a awm laiin kum 30 ral pawh kai lova nupui nei niin an sawi bawk a. Tin, Tualte-a an awm lai, ‘Tualte vânglai’ hi ‘Vânapa vânglai’ tih a ni a. Nupui a neih hnua a la chak ṭhat lai hun chu Tualte-ah a hmang a ni tih a hriat a.
Tualte hi 1862-ah an chhuahsan nia hriat a ni. Hetih lai hian Vânapa chu kum 64 aia upa a nih hmel lo a, hei pawh hi an hun lai ngaihtuah chuan upa lam ni pawhin a lang. Mi tlâwmngai chungchuang a nih avângin a ngaihthiam theih. Upate sawi khi pawm a hahdam hle a, chuvângin kum 1798 vêla piang a ni zawk ang.
Dîltlâng awm laia Liankhamahova Phaipui bial Thado an rûn hlânin Suktehoin an khua rûn an tum tih mipuiin an hriat a, an tlanchhiat laiin nu pakhat Suakchhiaa nu, mitdel chu puak an tum a, mahse anin, “Vânapa khua kan nih an hre reng a, min rûn ngam lovang” tiin Vânapa chu inhnem thlamuan nân a hmang a. A ṭan tlat avângin an kalsan a, Sukteho khuaa lut chuan an that a. He nu ṭangkam hian Dîltlâng awm laiin Vânapa chu Putar, hrisel lo tak a nih lohzia leh, râl tân pawh huphurhawm a la ni tih a tilang chiang zawk a ni. Tualtê-a la vânglai, 1870-a putar, upa tak kum 82 vêl mi nia thi tia mi ṭhenkhat sawi hi chu Chalkhuma ziak miltîr tumna mai a ni hlawm.
Liankhamaho râl rûn lo haw chu rei awm lovin thlang an tla ta zâwk a. Bakawkah te, Tualbungah te, Vângtêah te, Bualpuiah te an awm hnuin Zawlnghâkah an kai a. Zawlnghâka kum 7 an awm chhungin mi engzat nge thi hriat a ni lo a, Vânapa leh a nupui leh a fapa Ralduha leh Liankhama ten lû an nghat ngei a. Zawlnghâkah Vânapa a thi a, a thlân pawh a awm ngei a ni tih hretute chu Vanglaini, June ni 9-a chhuakah kan chhiar tawh a.
Pu Chawnglianchhinga, Vânapa tuchhuan 3-na, Aizawl Mission Vêngthlanga awm chuan, “Kan pu Thangzachhinga (Vânapa) thihna hmun hi ka pa Zûmura pawhin a hre lova. Tuna Rabung khua Pi Aitlângi’n Vânapa thlân chu helai hi a ni tia a sawi hi a dik ngeiin ka ring ber a ni” a ti.
Kaihrânga leh a fapa upa ber Saiṭhuama chu Hnahlan khaw sattu nia sawi an ni a. Saiṭhuama nau Pu Lalrengpuia chuan, “Vânapa hi ka û Saiṭhuama ram, Dîltlânga thi ni se ka û khan min hrilh ve ngei ka ring. Mahse engmah min hrilh hauh lo” a ti. Ni e, Dîltlâng rama Vânapa thi nia sawi hi zawng a rinhlelhawm rêng a ni!
Hengte avâng hian Dîltlâng awm laiin, Vânapa chu a lo upa ve ta a, a hrisel lo hle a tih bâka, a thih thu pawh thup tlat nia sawi hi siam ṭhain, Vânapa chu kum 1891-ah Rabung ram Zawlnghâkah kum 94 vêla upa niin a thi tia thlâk a ṭha mang e.
Tin, High School-a Mizo subject zirtirtu pawhin hei hi hriat nghal a ṭha a ni.